صالحی‌ امیری و دولت چهاردهم

چهل سال تجربه به میراث فرهنگی و گردشگری رسید

هانی رستگاران
روزنامه نگار و پژوهشگر صنعت گردشگری

سیدرضا صالحی ‌امیری با رای اعتماد مجلس در تابستان ۱۴۰۳ به‌عنوان وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی دولت چهاردهم معرفی و تعیین شد؛ رخدادی که بازگشت یک چهره‌ با سابقه مدیریتی و فرهنگی را به دستگاهی نشان داد که در دهه‌های اخیر محل تلاقی منافع اقتصادی، فرهنگی و سیاست‌گذاری راهبردی در ایران بوده است.

در یک نگاه کلی، سه نشانه‌ کلیدی در رویکرد صالحی ‌امیری از زمان تصدی‌اش قابل ردیابی است: «اولویت‌بخشی عملی به توسعه گردشگریِ هم‌راستا با اقتصاد ملی»، «تمرکز بر توزیع عادلانه منفعت گردشگری در سطوح محلی و روستایی»، و «جهانی‌سازی بازار گردشگری ایران با تاکید بر شرکای منطقه‌ای و شرقی (خاصه چین و عراق)». این سه جهت‌گیری، هم در سخنان رسمی وزیر و هم در پروژه‌ها و برنامه‌ریزی‌‌های اعلام‌شده قابل مشاهده است.

توسعه گردشگری از مرکز به محل: انقلاب در سیاست‌گذاری استانی

یکی از اقدامات شاخص دوره صالحی ‌امیری تدوین و اجرای «طرح ملی توسعه گردشگری» با تمرکز بر سطح استان‌ها و ظرفیت‌های بومی بود. وزیر بارها اشاره کرده است که برای نخستین‌بار این طرح به سطح استانی تدوین و ابلاغ شده تا مدیریت توسعه گردشگری از مرکز به استان‌ها و نواحی محلی منتقل شود؛ رویکردی که هدف اصلی‌اش توسعه پایدار و استفاده از مزیت‌های بومی برای افزایش اشتغال و درآمد محلی است. این اقدام نشان‌دهنده حرکت از سیاست‌های متمرکز به سیاست‌های منطقه‌ای و مشارکتی است.

در سطح اقتصادی-اجتماعی، صالحی‌ امیری بر بازگرداندن درآمدهای گردشگری به جوامع محلی تاکید کرده و نمونه‌هایی از پروژه‌ها و سخنرانی‌های وی وجود دارد که خواستار تخصیص مستقیم سهمی از درآمدها به روستاها و ساکنان محلی است تا توسعه گردشگری موجب بهبود کیفیت زندگی و کاهش مهاجرت شود. این تاکید، واکنشی به نقدهای گذشته درباره گردشگری انبوه و تمرکز منافع در دست‌های معدود است و می‌تواند مبنای تغییر در چارچوب سیاست‌گذاری مالی و مشارکت عمومی-خصوصی قرار گیرد.

دیپلماسی گردشگری شرق‌محور: از بغداد تا پکن

در دیپلماسی گردشگری، چرخش آشکاری به سمت شرق و کشورهای همسایه پدیدار شده است. صالحی ‌امیری برنامه‌ریزی برای افزایش سهم بازار چین در گردشگری ایران و تقویت پیوندها با عراق را به‌صراحت اعلام کرده است؛ حرکتی که هم از منظر اقتصادی (بازار بزرگ گردشگری چین) و هم از منظر ژئوپلیتیک (تقویت روابط منطقه‌ای و زائرپذیری) قابل تحلیل است. این تلاش‌ها نشان می‌دهد که وزارتخانه دولت چهاردهم به‌دنبال تنوع بخشی بازارها و کاهش وابستگی به گردشگری کشورهای غربی است.

از منظر فرهنگی و میراثی، دوره صالحی‌ امیری با تلاش برای برجسته‌سازی مناسبت‌ها و ثبت‌ مواریث تاریخی و فرهنگی در عرصه‌های بین‌المللی همراه بوده است؛ از جمله تاکید او بر جشنواره‌های ملی-مردمی نظیر بزرگداشت جشن مهرگان بعد از ثبت جهانی و تقویت پرونده‌های میراثی در سطوح بین‌المللی. این ترکیبِ ترویجی و حقوقی (ثبت و ارتقای میراث ملموس و ناملموس) می‌تواند هم به افزایش اعتبار بین‌المللی و هم به جذب گردشگر فرهنگی کمک کند.

مدیریت مبتنی بر تخصص، فرهنگ و مشارکت

صالحی‌ امیری در مواضع رسمی خود نشان داده است که سیاست و تصمیم‌سازی را نه از بالا و دستورمحور، بلکه از منظر فرهنگ و با مشارکت جامعه می‌بیند. وی معتقد است که انسداد فرهنگی، یکی از ریشه‌های تنش در جامعه است و برای عبور از آن نیاز به وحدت، همگرایی و گفتمان‌سازی دارد.
این رویکرد یعنی نه نفی عملکردهای گذشته، بلکه ارتقای آن‌ها با افزودن شفافیت، پاسخگویی و تعامل مستمر با مردم، متخصصان، دانشگاهیان و رسانه‌ها. مثلاً بخشنامه‌ای که مدیران استان‌ها را ملزم می‌کند حداقل یک بار در ماه با رسانه‌ها جلسه گفت‌وگو محور داشته باشند، بازتاب همین نگاه مشارکتی است.

رویکردی که صالحی ‌امیری در وزارتخانه دنبال کرده است، توجه به شایستگان، به‌کارگیری افراد متخصص در حوزه‌های میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. این امر در کنار تاکید بر راه‌اندازی هیأت اندیشه‌ورز در استان‌ها، تقویت بخش تصمیم‌گیری کارشناسی، و دعوت به شفافیت و پاسخگویی نشان می‌دهد که وی خواهان مدیریت علمی، نه بخشی و سیاسی صرف است.

در باب شیوه مدیریتی، صالحی ‌امیری با تکیه بر تجربیات فراوان در سطوح مختلف مدیریتی (از وزارت فرهنگ تا ریاست کمیته ملی المپیک و مدیریت سازمان اسناد) تلاش کرده است ساختارهای هماهنگی بین‌بخشی را تقویت کند: از هم‌افزایی با وزارت خارجه برای جذب بازارهای خارجی تا همکاری با نهادهای محلی برای تدوین طرح‌های استانی. این رویکرد «چندبخشی» اگر با سیستم ارزیابی عملکرد شفاف همراه شود، می‌تواند یکی از میراث‌های مثبت مدیریتی او باشد.
با این اوصاف باید گفت، تصدی دکتر صالحی ‌امیری بر وزارت میراث ‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در دولت چهاردهم به‌گونه‌ای چهل سال تجربه مدیریتی را به این حوزه آورد و رویکردی ترکیبی از توسعه اقتصادی-مردمی، دیپلماسی گردشگری و تاکید بر ثبت و تقویت میراث فرهنگی گران‌سنگ ایران را دنبال کرد. بازگو کردن واژه «ایران» به کرات و در تمام رویدادهای فرهنگی، بیان‌گر این مهم است که هر چه داریم از ایران است و باید در مسیر اعتلای ایران عزیزمان گام‌های موثر برداریم. موفقیت بلندمدت این دوره بستگی دارد به توانایی تبدیل گفته‌ها به سازوکارهای مالی و حقوقی شفاف، ارتقای زیرساخت‌ها برای پذیرش بازارهای هدف، خاصه چین و کشورهای همسایه و اجرای برنامه‌های حفاظت‌محور که توسعه را با حفاظت میراثی متوازن سازد. اگر این سه پیوست عملیاتی به‌درستی اجرا شوند، دوره سید رضا صالحی‌ امیری می‌تواند نقطه عطفی در تبدیل میراث فرهنگی و گردشگری ایران از یک ظرفیت دست‌نخورده به یک موتور واقعی توسعه منطقه‌ای و ملی باشد.