حاکمیت میراث

آینده‌پژوهی حاکمیت میراث: ضرورت ایجاد ردیف بودجه ملی مستقل برای سایت‌های جهانی ایران

مقدمه استراتژیک: گذار از پارادایم نفت به دارایی‌های حاکمیتی

در منطق آینده‌پژوهی حاکمیت، توقف در الگوهای کلاسیک «اقتصاد نفتی» به معنای آگاهانه سقوط در ورطه فراموشی است. حاکمیت باید با یک جراحی استراتژیک، رویکرد ارزآوری خود را از نفت به سمت میراث و گردشگری بازآفرینی کند. مدیریت کلان کشور بایستی همان جسارتی را به خرج دهد که در سرمقاله «سفرنویسان» تبیین شده است: بستن چاه‌های نفت ملی، تمرکز بر چاه‌های مشترک و انتقال ثقل بودجه به صنعت گردشگری. سایت‌های میراث جهانی یونسکو در ایران، «دارایی‌های حاکمیتی» (Sovereign Assets) هستند که امنیت هویت ملی ما را تأمین می‌کنند. لذا، تحقق ثبات مالی برای این آثار نباید گروگان درآمدهای نوسانی و بروکراسی‌های خرد استانی باشد؛ این نگین‌های تاریخی نیازمند مدیریت ملی و ردیف بودجه مستقل هستند تا از وضعیت «شام صنعت گردشگری» به سمت «صبح تدبیر» حرکت کنیم.

ضرورت تکنوکراسی در مدیریت منابع؛ درمان یک دهه رکود

تحلیل روند مدیریتی نشان می‌دهد که ریشه بحران‌های فعلی، محصول یک دهه تصمیمات ناپایدار و عدم توجه کافی به زیرساخت‌هاست. برای عبور از این بن‌بست، جایگزینی مدیران ناکارآمد با نیروهای متخصص و تکنوکرات یک «ضرورت بقا» است. محمداسماعیل ارجمندی، مدیر مسئول مجله سفرنویسان، تکنوکراسی را تنها راه خروج از رکود ۱۰ ساله دانسته و معتقد است:

«زمانی که به جای بستن درهای گردشگری آن را به متخصصان واگذار کنیم و بودجه لازم را برای آن‌ها فراهم کنیم، می‌توانیم امید به بهبود وضعیت کشور داشته باشیم.»

تأثیر راهبردی: تخصیص بودجه مستقل ملی، دست تکنوکرات‌ها را برای پیاده‌سازی استانداردهای بین‌المللی جهت رقابت جهانی باز می‌گذارد. این استقلال مالی مانع از آن می‌شود که میراث ملی قربانی منافع کوتاه سلیقه‌ای در سطوح محلی گردد.

 تمرکززدایی مالی و مهندسی بحران در سایت‌های میراثی

جداسازی بودجه آثار یونسکو از درآمدهای استانی، نه یک اقدام اداری، بلکه یک «مدیریت بحران» پیش‌دستانه است. ناهماهنگی مزمن بین وزارتخانه‌ها و عدم حمایت مالی پایدار، بدنه صنعت را فرسوده کرده است. تمرکززدایی از منابع استانی و تجمیع آن در ردیف‌های ملی، مانع از توقف پروژه‌های حیاتی مرمت به دلیل خلأهای بودجه‌ای می‌شود.

پیوند بودجه مستقل با زنجیره تأمین قدرت نرم و دیپلماسی

سایت‌های جهانی ایران، سنگرهای خط مقدم دیپلماسی عمومی ما هستند. وقتی یک سایت ثبت یونسکو به دلیل فقر منابع استانی تخریب می‌شود، یک «سیگنال منفی دیپلماتیک» به جهان مخابره می‌گردد که هیچ کمپین تبلیغاتی قادر به جبران آن نیست. دکتر جواد شعرباف، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، با تأکید بر این پیوند استراتژیک معتقد است:

«گردشگری امنیت ملی و منافع اقتصادی کشور را تقویت می‌کند و یکی از ابزارهای مهم دیپلماسی در تنظیم روابط خارجی است.»

صیانت از این سایت‌ها با بودجه ملی، در واقع تقویت قدرت چانه‌زنی کشور در عرصه بین‌الملل است. مدیریت مالی متمرکز اجازه می‌دهد این آثار به عنوان ابزاری در خدمت «دیپلماسی گردشگری» و زنجیره تأمین منافع ملی عمل کنند.

حفاظت از دارایی‌های ژئوتوریسمی؛ نگین‌های فیروزه‌ای در تراز ملی

حفظ «نفاست» آثار طبیعی و ژئوتوریسمی ایران، نیازمند دقت فنی و ثبات مالی است که از عهده ساختارهای کوچک استانی خارج است. مهرداد سرهنگی، پژوهشگر ژئوتوریسم ایران، بر اهمیت این اکوسیستم‌ها به عنوان پیشران اقتصاد محلی تأکید دارد:

«دریاچه‌ها و تالاب‌ها... اکوسیستم‌های مولد حد فاصل بین خشکی و دریا هستند... که باعث جذب گردشگر و توسعه اقتصاد محلی می‌گردند.»

ثبات مالی برای نگهداری از آثاری نظیر دریاچه گهر (نگین فیروزه‌ای زاگرس) با قدمت ۱۵۰ میلیون سال (دوران دوم زمین‌شناسی) در ارتفاع ۲۳۴۰ متری، یا دریاچه سبلان به عنوان مرتفع‌ترین دریاچه آتشفشانی اوراسیا (۴۷۶۹.۵ متر) که محصول دوره کواترنری است، یک تکلیف حاکمیتی است. سپردن چنین گنجینه‌هایی که تحت تأثیر فرآیندهای زمین‌شناسی میلیونی شکل گرفته‌اند به بودجه‌های ناپایدار استانی، ریسک تخریب غیرقابل جبران این ثروت‌های ملی را به همراه دارد.

 تحول در الگوهای سفر و ضرورت نوسازی تخصیص منابع

تغییر پارادایم از سفر تفریحی صرف به مفاهیم دسته‌بندی یافته، نیازمند بازنگری در ساختار توزیع ثروت گردشگری است. دکتر رفیعی، معاون گردشگری استان تهران، با اشاره به این دگردیسی تبیین می‌کند:

«مفهوم سفر از صرف جابجایی به قصد تفریحات... به مفاهیم دسته‌بندی یافته گسترده‌تری تغییر یافته است.»

ظهور حوزه‌هایی مانند «گردشگری مذهبی» که یک پدیده فرامرزی و ملی است، ثابت می‌کند که بودجه‌بندی سنتی استانی دیگر پاسخگوی نیازهای زیرساختی این تنوع نیست. سایت‌های جهانی و مقاصد مذهبی بزرگ، بار ترافیکی و امنیتی ملی دارند و هزینه‌های آن‌ها نیز باید از منابع پایدار ملی تأمین گردد.

جمع‌بندی استراتژیک و نقشه راه آینده

ایجاد ردیف بودجه ملی مستقل برای سایت‌های جهانی، نه یک انتخاب، بلکه تنها راه بقا در رقابت بی‌رحمانه منطقه‌ای است. طبق تحلیل شورای سیاست‌گذاری مجله سفرنویسان، تنها با استقلال مالی و تدبیر است که می‌توان شبِ صنعت گردشگری را به سحر رساند. حاکمیت میراث باید از حالت انفعالی خارج شده و با تکیه بر تکنوکراسی، سایت‌های یونسکو را به موتور محرک دیپلماسی و اقتصاد تبدیل کند.

فهرست اقدامات پیشنهادی برای تحول ساختاری:

• تشکیل شورای عالی صلاحیت فنی: انتصاب مدیران سایت‌های جهانی باید توسط یک شورای ملی و بر اساس صلاحیت‌های تکنوکراتیک (و نه انتصابات استانی) وتو و تأیید شود.
• تأسیس ردیف بودجه «صیانت از دارایی‌های بین‌المللی»: ایجاد یک بودجه اختصاصی در لایحه سالانه کشور، خارج از سهم‌خواهی‌های استانی، مختص آثار ثبت شده در یونسکو.
• یکپارچه‌سازی پروتکل‌های میراث و دیپلماسی: تدوین سند مشترک میان وزارت میراث فرهنگی و وزارت امور خارجه برای تبدیل هر سایت جهانی به یک دفتر دیپلماسی عمومی فعال جهت جذب سرمایه و گردشگر.