شلیک به بالِ اقتصاد: بن‌بستِ نرخ‌گذاری دستوری در برابر هزینه‌های دلاری ایرلاین‌ها

پایان عصر توهم در هوانوردی

صنعت هوانوردی ایران امروز با یک «تغییر پارادایم» گریزناپذیر روبروست که بقای اقتصادی کشور را در سطح کلان هدف قرار داده است. ما در لحظه‌ای ایستاده‌ایم که «مدیریت دارایی» یا Asset Management سنتی دیگر پاسخگوی هزینه‌های سرسام‌آوری نیست که با منطق ریال مدیریت می‌شوند اما با نبض دلار می‌تپند. نادیده گرفتن واقعیت‌های ارزی ۲۴ ساعت اخیر، تنها یک اشتباه محاسباتی نیست؛ بلکه یک «تهدید بزرگ» برای امنیت زیرساختی است که می‌تواند نرخ بازگشت سرمایه (ROI) را برای همیشه به قلمرو منفی تبعید کند. مدیران ارشد باید درک کنند که اصرار بر مدل‌های قیمت‌گذاری دهه گذشته در اتمسفر مالی ۱۴۰۴، به معنای پذیرش سقوط آزاد است. این گزارش، نقشه‌ی راهی است برای کسانی که نمی‌خواهند در ویرانه‌های یک صنعت استراتژیک دفن شوند.1

کالبدشکافی سقوط آزاد در ۲۴ ساعت اخیر

در حالی که بازارهای جهانی در حال گذار به نسل‌های جدید هوانوردی هستند، صنعت هوایی ایران در ۲۴ ساعت گذشته با موجی از شوک‌های پیاپی ارزی و تصمیمات انقباضی دولتی مواجه شد که بازی را به طور کامل تغییر داد. گزارش‌های میدانی و داده‌های واصله از مرکز مبادله ارز و طلا نشان می‌دهد که نرخ دلار به مرزهای بی‌سابقه‌ای نفوذ کرده و نرخ ارز تسعیر شرکت‌های هواپیمایی با یک جهش ۱.۸ برابری نسبت به تیرماه، به بیش از ۱۲۶ هزار تومان رسیده است.2

همزمان با این جهش، سازمان هواپیمایی کشوری در یک اقدام واکنشی، لحن خود را از «تعذیر» به «تنبیه» تغییر داد و اعلام کرد که از این پس، گران‌فروشی بلیت نه با تعلیق، بلکه با ابطال قطعی مجوز فعالیت آژانس‌ها روبرو خواهد شد.4 این بن‌بست زمانی عمیق‌تر شد که لایحه بودجه ۱۴۰۵ با پیشنهاد عوارض ۵ یورویی جدید برای مسافران خارجی و افزایش قیمت سوخت به ۲۰ هزار تومان، آخرین سنگرهای سودآوری ایرلاین‌ها را هدف قرار داد.5 در حالی که ۷۰ درصد هزینه‌های عملیاتی به صورت ارزی است، سرکوب نرخ ریالی بلیت، ایرلاین‌ها را به سمت پدیده «قطعه‌خواری» یا Cannibalization سوق داده تا حداقل ناوگان فعال خود را در وضعیت عملیاتی نگه دارند.1

هوش تجاری در میانه بحران

داده‌های استخراج شده از دیپ‌سرچ نشان‌دهنده یک «اختلال استراتژیک» یا Strategic Disruption در ترازنامه مالی شرکت‌های هواپیمایی است. طبق گفته مقصود اسعدی سامانی، دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی، «نرخ بلیت هواپیما همچنان بر اساس مصوبه شورای عالی هواپیمایی بر مبنای ۴۸ دلار برای هر صندلی اعمال می‌شود»، اما نکته اینجاست که این دلار با نرخ‌های دستوری محاسبه شده و با واقعیت ۱۶۴ هزار تومانی بازار آزاد فرسنگ‌ها فاصله دارد.3

جدول ۱: شاخص‌های مالی و عملیاتی صنعت هوانوردی (بهمن و اسفند ۱۴۰۴)

دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی با صراحتی بی‌سابقه هشدار می‌دهد: «سیاست‌گذار در سال ۹۷ فکر می‌کرد با قیمت‌گذاری دستوری در حال خدمت به مردم است، اما با این کار بسیاری از مردم را از امکان استفاده از هواپیما محروم کرد؛ چرا که ایرلاین‌ها امکان نوسازی را از دست دادند».⁸ همچنین، بررسی‌های فنی نشان می‌دهد که هزینه هر ساعت صندلی پرواز با احتساب نرخ ارز فعلی، به هیچ عنوان با بلیت‌های زیر ۳ میلیون تومانی در مسیرهای پرتردد همخوانی ندارد.⁶

محاسبات ریاضی نرخ بازگشت سرمایه در این صنعت با فرمول زیر به شدت تحت فشار است:

با توجه به اینکه در ۲۴ ساعت اخیر جهش داشته و توسط دولت سرکوب شده است، خروجی این فرمول برای اکثر شرکت‌های خصوصی به زیر صفر میل می‌کند.²

اصطکاک حاکمیت و بازار

بزرگترین تضاد منافع در صنعت هوایی ایران، حضور دولت در جایگاه «ذینفع، رقیب و قاضی» است. دولت از یک سو بلیت را برای طبقه متوسط ارزان نگه می‌دارد تا فشار اجتماعی را کاهش دهد، اما از سوی دیگر، خدمات فرودگاهی، ناوبری و سوخت را با نرخ‌های نزدیک به دلار آزاد به شرکت‌ها می‌فروشد.2 این یک پارادوکس در Asset Management ملی است؛ جایی که دارایی‌های فیزیکی (هواپیماها) به دلیل نبود نقدینگی ناشی از نرخ‌گذاری دستوری، مستهلک شده و از چرخه خارج می‌شوند.

نقد اساسی به بخش دولتی این است که چرا هزینه‌های ریالی مانند حقوق پرسنل و خدمات داخلی به محض گرانی دلار، «ارزی» تعریف می‌شوند تا هزینه‌های دولتی بالا برود، اما درآمد شرکت‌ها باید «ریالی» باقی بماند؟.9 این عدم تقارن منجر به این شده است که ایرلاین‌های باسابقه مانند «هما» با زیان انباشته ۷۰۰ میلیون دلاری روبرو شوند که نه ناشی از سوءمدیریت عملیاتی، بلکه محصول شکاف نرخ ارز است.1 سیاست فعلی، عملاً بخش خصوصی را به سمت «ورشکستگی سازمان‌یافته» سوق می‌دهد تا رانت سوخت ارزان و معافیت‌ها تنها به گروه‌های خاصی برسد که با ناوگان‌های دو فروندی وارد بازار شده‌اند.10

استراتژی بقا در مه

به سبک استیو جابز، باید به حقیقتی اشاره کرد که هیچ‌کس در جلسات رسمی به آن توجه نمی‌کند: «صنعت هوانوردی ایران در حال پوست‌اندازی اجباری از یک صنعت خدماتی به یک صنعت بقامحور است.» رانت اطلاعاتی که مدیران باید بدانند این است که در سال ۱۴۰۵، قدرت نه در داشتن صندلی بیشتر، بلکه در داشتن «زنجیره تأمین قطعه» و «توانمندی MRO داخلی» نهفته است.

پیش‌بینی آینده‌محور نشان می‌دهد که با توجه به کاهش ۲۴ درصدی نرخ بازنشستگی هواپیماها در سطح جهان و نیاز مبرم به تعمیرات پرنده‌های قدیمی، ایرلاین‌هایی که بتوانند زیرساخت‌های تعمیراتی خود را به «هاب منطقه‌ای» تبدیل کنند، نه تنها از زیان ریالی بلیت نجات می‌یابند، بلکه می‌توانند با ارائه خدمات به ناوگان‌های مشابه در منطقه، درآمد ارزی پایداری خلق کنند.11 بازی آینده، بازیِ «بلیت‌فروشی» نیست؛ بازیِ «مدیریت چرخه عمر قطعات» در دنیای تحریم است. کسانی که امروز روی زیرساخت‌های فنی سرمایه‌گذاری کنند، مالکان آسمانِ فردا خواهند بود، حتی اگر امروز بال‌هایشان زخمی باشد.1

اثرات پنهان نرخ سوخت و عوارض جدید

در حالی که تمام نگاه‌ها به قیمت بلیت دوخته شده، دو بمب ساعتی در بودجه ۱۴۰۵ نهفته است: ۱. شوک سوخت: افزایش قیمت سوخت به ۲۰ هزار تومان، به معنای تغییر ساختار بهای تمام شده از ۳۰ درصد به بیش از ۵۰ درصد است. این یعنی ایرلاین‌های ایرانی دیگر مزیتی به نام «سوخت ارزان» برای جبران فرسودگی ناوگان ندارند.5 ۲. مالیات‌های غیرقانونی: دریافت مالیات بر ارزش افزوده از پروازهای خارجی که برخلاف معاهدات بین‌المللی است، عملاً ایران را از نقشه ترانزیتی منطقه حذف می‌کند.13

مدیران باید بدانند که Strategic Disruption فعلی، یک نوسان گذرا نیست؛ این یک بازآرایی کامل در ژئوپلیتیک هوایی منطقه است که در آن، ایران در حال واگذاری سهم بازار خود به رقباست. تنها راه خروج، آزادسازی واقعی قیمت‌ها همگام با حذف یارانه‌های پنهان و شفاف‌سازی در صورت‌های مالی است تا ROI واقعی صنعت آشکار شود.2

کالبدشکافی عمیق بحران ناوگان و مدیریت دارایی (Asset Management)

بحران فعلی در صنعت هوانوردی ایران را نمی‌توان صرفاً به نوسانات نرخ ارز تقلیل داد. ما با یک فرسودگی ساختاری در حوزه مدیریت دارایی روبرو هستیم که ریشه در دهه‌ها عدم سرمایه‌گذاری و نگاه کوتاه‌مدت به زیرساخت‌ها دارد. بر اساس داده‌های عملیاتی، از حدود ۳۵۰ هواپیمای ثبت شده در سازمان هواپیمایی کشوری، تنها نزدیک به ۱۵۰ فروند در وضعیت فعال قرار دارند. این به معنای آن است که بیش از ۶۰ درصد از سرمایه فیزیکی این صنعت در پارکینگ‌ها خاک می‌خورد.7

تحلیل وضعیت ناوگان و هزینه‌های تعمیراتی

فرسودگی ناوگان نه تنها هزینه‌های سوخت را به دلیل راندمان پایین موتورهای قدیمی افزایش می‌دهد، بلکه هزینه‌های MRO (تعمیر، نگهداری و بازسازی) را به شدت صعودی کرده است. هواپیمایی با عمر ۲۸ سال، به طور متوسط ۳ برابر بیشتر از یک هواپیمای نو به بازرسی‌های فنی احتیاج دارد. در دنیای هوانوردی مدرن، هواپیماهای نسل جدید (مانند خانواده ایرباس A320neo یا بوئینگ 737MAX) با استفاده از نرم‌افزارهای پیشرفته، بیش از ۹۰ درصد سیستم‌های خود را پایش می‌کنند که منجر به کاهش خطای انسانی و هزینه‌های نگهداری می‌شود.16 در مقابل، ناوگان ایران به دلیل تحریم‌ها، از این چرخه تکنولوژیک بازمانده است.

استراتژی قطعه‌خواری (Cannibalization) و پیامدهای آن

در ۲۴ ساعت اخیر، گزارش‌های متعددی از افزایش روند «قطعه‌خواری» در آشیانه‌های تعمیراتی به گوش می‌رسد. این فرآیند که در آن قطعات سالم یک هواپیمای زمین‌گیر برای فعال نگه داشتن هواپیمای دیگر استفاده می‌شود، اگرچه در کوتاه‌مدت یک راهکار بقاست، اما در بلندمدت منجر به انهدام دارایی‌های ثابت شرکت‌ها می‌شود. این روش عملاً ROI را در سطح کلان صنعت تخریب می‌کند؛ چرا که بازگرداندن یک هواپیمای «لخت شده» به چرخه پرواز، هزینه‌ای چندین برابر خرید یک فروند هواپیمای دست‌دوم خواهد داشت.1

این رویکرد نه تنها ارزش دفتری شرکت‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه ریسک‌های ایمنی را نیز به دلیل استفاده از قطعات با سیکل پروازی بالا افزایش می‌دهد. آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا (EASA) پیش از این هشدارهایی درباره عبور از آسمان ایران صادر کرده بود که ریشه در همین نگرانی‌های فنی و ریسک‌های ژئوپلیتیکی دارد.1

بررسی تطبیقی: آزادسازی در برابر نرخ‌گذاری دستوری

تاریخ صنعت هوانوردی جهان نشان داده است که هرگاه دولت‌ها از نقش «تعیین‌کننده قیمت» به نقش «ناظر بر کیفیت» تغییر موضع داده‌اند، صنعت با جهش روبرو شده است. تجربه ایالات متحده در سال ۱۹۷۸ با تصویب قانون آزادسازی (Airline Deregulation Act) نمونه کلاسیکی است که در آن، حذف مداخلات دولت منجر به کاهش ۴۴ درصدی قیمت واقعی بلیت و انفجار تعداد مسافران شد.18

در ایران نیز، تجربه کوتاه‌مدت آزادسازی بین سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷ نشان داد که با اجرای قانون، تعداد جابجایی مسافران داخلی از ۱۷ میلیون به ۲۴ میلیون نفر رسید (رشد سالانه ۲۰ درصد). اما بازگشت به قیمت‌گذاری دستوری از سال ۱۳۹۷، این روند را معکوس کرد و سال گذشته تعداد مسافران به ۱۸ میلیون نفر سقوط کرد.8

مقایسه دو پارادایم مدیریتی در ایران

سیاست‌گذاران فعلی مدعی هستند که نرخ‌گذاری دستوری برای حمایت از مصرف‌کننده است، اما واقعیت این است که این سیاست تنها به «کمیابی بلیت» و ایجاد بازار سیاه منجر شده است. وقتی قیمت بلیت پایین‌تر از بهای تمام شده باشد، ایرلاین‌ها انگیزه‌ای برای افزایش پرواز ندارند و در نتیجه، بلیت در پلتفرم‌های رسمی موجود نیست، اما در بازارهای غیررسمی با قیمت‌های نجومی فروخته می‌شود.¹⁴

ناترازی ارزی و بحران نقدینگی در شرکت‌های ملی

شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما) به عنوان نماد هوانوردی ملی، بیشترین آسیب را از ناترازی ارزی دیده است. برآوردها نشان می‌دهد که این شرکت به دلیل شکاف میان درآمد ریالی و هزینه‌های دلاری، با زیان انباشته‌ای در حدود ۷۰۰ میلیون دلار مواجه شده است.1 علاوه بر این، بدهی ۱۵ میلیون دلاری ایران‌ایر به فرودگاه‌های خارجی (استانبول، دبی، نجف و غیره) منجر به تحقیر ملی و تهدید به عدم ارائه خدمات به پروازهای ایرانی شده است.21

این وضعیت نشان‌دهنده یک بحران عمیق در نقدینگی است. ایرلاین‌ها برای پرداخت حقوق پرسنل و هزینه‌های جاری سوخت، مجبور به «ارزان‌فروشی تحمیلی» در برخی مسیرها هستند تا نقدینگی فوری جذب کنند، حتی اگر این کار به قیمت ناتوانی در اورهال‌های دوره‌ای تمام شود.6

تحلیل اثرات بودجه ۱۴۰۵ بر اقتصاد هوانوردی

لایحه بودجه ۱۴۰۵ را می‌توان «تیر خلاص» به نیمه‌جان صنعت هوانوردی دانست. پیشنهادهای مطرح شده در این لایحه، مستقیماً نرخ بازگشت سرمایه را هدف قرار داده‌اند:

۱. عوارض ۵ یورویی: این عوارض که قرار است از هر مسافر در پروازهای خارجی اخذ شود، در کنار ۱۷ درصد مالیات و عوارض فعلی، قیمت بلیت را برای گردشگران ورودی و خروجی به شدت افزایش می‌دهد. دبیر انجمن ایرلاین‌ها معتقد است این تصمیم بدون درک درست از اقتصاد صنعت گرفته شده و منجر به ریزش بیشتر مسافران خواهد شد.5 ۲. افزایش قیمت سوخت: نرخ سوخت که سال‌ها ۶۰۰ تومان بود، اکنون به سمت ۲۰ هزار تومان حرکت می‌کند. اگرچه حذف یارانه سوخت یک گام اقتصادی صحیح است، اما اجرای آن بدون «آزادسازی قیمت بلیت»، منجر به ورشکستگی آنی شرکت‌ها خواهد شد. سوخت به طور سنتی ۳۰ درصد هزینه‌های یک ایرلاین را تشکیل می‌دهد؛ با قیمت جدید، این سهم به بالای ۵۰ درصد می‌رسد.2

تحلیل استراتژیک MRO و آینده صنعت تعمیر و نگهداری

در میانه این تاریکی، یک نقطه روشن وجود دارد که می‌تواند Strategic Disruption فعلی را به یک فرصت تبدیل کند. با توجه به تحریم‌ها، ایران یکی از پیشرفته‌ترین دانش‌های فنی تعمیر و نگهداری هواپیماهای قدیمی را در منطقه داراست. طبق پیش‌بینی‌های جهانی، تقاضا برای خدمات MRO تا سال ۲۰۳۴ سالانه ۱.۲ درصد رشد خواهد داشت و شرکت‌های هواپیمایی در سراسر دنیا مجبورند ناوگان قدیمی خود را به دلیل تاخیر در تحویل هواپیماهای نو، طولانی‌تر نگه دارند.11

ایرلاین‌های ایرانی می‌توانند با تغییر مدل کسب‌وکار از «جابجایی مسافر» به «ارائه خدمات فنی و مهندسی»، درآمد ارزی پایداری خلق کنند. این تغییر پارادایم مستلزم آن است که سازمان هواپیمایی کشوری به جای تمرکز بر قیمت بلیت، بر تسهیل واردات قطعات و حمایت از مراکز فنی تمرکز کند.12

فرصت‌های بازار MRO در آسیا و ایران

نتیجه‌گیری و راهکارهای استراتژیک

صنعت هوانوردی ایران در یک دوراهی تاریخی قرار دارد: یا پذیرش آزادسازی کامل و بازگشت به منطق بازار، یا ادامه مسیر فعلی که منتهی به زمین‌گیری کامل ناوگان و ورشکستگی شرکت‌های خصوصی خواهد شد.

پیشنهادات نهایی برای مدیران و سیاست‌گذاران: ۱. آزادسازی فوری قیمت بلیت: همگام با حذف یارانه‌های سوخت، قیمت‌گذاری باید به مکانیزم عرضه و تقاضا واگذار شود تا بازار سیاه حذف و نقدینگی برای نوسازی ناوگان فراهم شود.8 ۲. تثبیت نرخ ارز تخصیصی: دولت باید برای هزینه‌های ایمنی و قطعات، نرخ ارز مشخص و پایداری (مانند دلار توافقی) را تضمین کند تا شرکت‌ها بتوانند برنامه‌ریزی بلندمدت داشته باشند.2 ۳. ادغام شرکت‌های کوچک: تشویق ایرلاین‌های دو یا سه فروندی به ادغام برای افزایش بهره‌وری و قدرت چانه‌زنی در بازارهای بین‌المللی.10 ۴. توسعه هاب MRO: استفاده از ظرفیت‌های فنی برای کسب درآمد ارزی از طریق تعمیر ناوگان کشورهای همسایه که همچنان از هواپیماهای نسل قدیمی استفاده می‌کنند.11

شلیک به بال اقتصاد، با قیمت‌گذاری دستوری آغاز شد؛ اما درمان آن، تنها با پذیرش واقعیت‌های دلاری و شجاعت در اصلاحات ساختاری امکان‌پذیر است. زمان برای پرواز دوباره کوتاه است.1

منابع مورداستناد

1. صنعت هوایی ایران گرفتار بقا | اقتصاد24, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://eghtesaad24.ir/fa/news/353003/%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%82%D8%A7
2. دلار قیمت بلیت هواپیما را گران کرد - اکوایران, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://ecoiran.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%86-186/117789-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B1%D8%AF
3. قیمت پرواز تهران - شیراز، امروز چهارشنبه ۶ اسفند ۱۴۰۴ | سایت انتخاب - Entekhab.ir, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.entekhab.ir/fa/news/911391/%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87-%DB%B6-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B4
4. گران‌فروشی بلیت هواپیما مساوی با ابطال مجوز فعالیت است - خبرگزاری مهر, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.mehrnews.com/news/6759915/%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AC%D9%88%D8%B2-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
5. دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی: از ابتدای امسال تعداد مسافران پرواز‌های ..., زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.entekhab.ir/fa/news/910678/%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%DB%B1%DB%B0-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%DB%B2%DB%B0-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF-%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AE%D8%B0-%DB%B5-%DB%8C%D9%88%D8%B1%D9%88-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D8%AC%D9%87-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B5-%D9%85%D9%88%D8%AC%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%B4%D8%AF
6. کاهش ۱۰ درصدی مسافران داخلی و افت ۲۰ درصدی پروازهای خارجی - Jamejamonline.ir, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://jamejamonline.ir/fa/news/1543801/%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%DB%B1%DB%B0-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%81%D8%AA-%DB%B2%DB%B0-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C
7. صنعت هوایی ایران گرفتار بقا - اقتصادنیوز, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%A8-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C-65/771485-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%82%D8%A7
8. تاکید دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی بر عدم گران شدن قیمت بلیت هواپیما - ایران آنلاین, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://inn.ir/news/article/69893/%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%AF%D9%85-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7
9. افزایش ۲۴ درصدی قیمت بلیت هواپیما؛ آزاد سازی یا رها سازی؟ - Asriran, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.asriran.com/fa/news/1111024/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DB%B2%DB%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C%C2%A0
10. شرکت‌های هوایی دو فروندی؛ توسعه یا توزیع رانت؟ - Asriran, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.asriran.com/fa/news/1102112/%C2%A0-%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA
11. آینده روشن صنعت تعمیر و نگهداری هواپیمایی ایران در جهان - تین نیوز, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%88%D8%A8%D9%84%D8%A7%DA%AF-%D9%87%D8%A7-126/283305-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86
12. Iran uses covert networks to evade aviation sanctions - report, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.iranintl.com/en/202512183367
13. دریافت مالیات از مسافران هواپیما غیر قانونی است - Asriran, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.asriran.com/fa/news/1144570/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7-%D8%BA%DB%8C%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA
14. پاسخ انجمن هواپیمایی به انتقادات از آزادسازی قیمت بلیت هواپیما - خبرگزاری برنا, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://borna.news/fa/news/2118186/%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7
15. آمار هولناک از هواپیماهای زمین‌گیر/چند هواپیما از از ۳۰۰ هواپیمای ایرانی نمی‌پرد؟ - دیدبان ایران, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.didbaniran.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-4/250993-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%86%D9%85%DB%8C-%D9%BE%D8%B1%D8%AF
16. بحران دیجیتالی ایرباس‌ | هواپیماها زمین‌گیر شدند - همشهری آنلاین, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.hamshahrionline.ir/news/998447/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%87%D8%A7-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF
17. The Impact of Aviation Sanctions: Russia's Grey Market Survival - The Geostrata, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.thegeostrata.com/post/the-impact-of-aviation-sanctions-russia-s-grey-market-aviation-game
18. Airline Deregulation - Econlib - The Library of Economics and Liberty, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.econlib.org/library/Enc/AirlineDeregulation.html
19. Airline Deregulation: When Everything Changed | National Air and Space Museum, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://airandspace.si.edu/stories/editorial/airline-deregulation-when-everything-changed
20. چرا قیمت بلیط هواپیما لحظه‌ای عوض می‌شود؟ پشت‌پرده نرخ‌گذاری - فرارو, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://fararu.com/fa/news/951745/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%B7-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7-%D9%84%D8%AD%D8%B8%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%B6-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF-%D9%BE%D8%B4%D8%AA-%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%86%D8%B1%D8%AE-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C
21. شکستن غرور ملی برای ۱۵ میلیون دلار / تحقیر «هما» در فرودگاه‌های جهان - تابناک - Tabnak, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.tabnak.ir/fa/news/1346256/%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D9%86-%D8%BA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DB%B1%DB%B5-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D8%B1-%D9%87%D9%85%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86
22. آسمان ايران خلوت شد - روزنامه تعادل, زمان دسترسی: فوریهٔ 26, 2026، https://www.taadolnewspaper.ir/fa/news/378696/%D8%A2%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D9%88%D8%AA-%D8%B4%D8%AF