امجدیه؛ روایت سکوت تاریخ ورزش ایران از دوران رضاشاه تا امروز
به گزارش پایگاه خبری سفرنویسان، ورزشگاه امجدیه پایتخت، اولین مجموعه ورزشی مدرن در ایران به شمار میرود که نقشه آن را «نیکولای مارکوف» معمار سرشناس روس و خالق بناهای تاریخی متعدد تهران کشید.
نیکولای مارکوف روس، علاوه بر طراحی ساختمان پست کنار میدان مشق، مدرسه ژاندارک، دانشسرای عالی در باغ نگارستان، ساختمان شهرداری، کارخانه قند ورامین، ساختمان جدید دارالفنون، زندان قصر، منزل پرفسور عدل، دبیرستان انوشیروان دادگر، مسجد فخرالدوله، عمارت سفارت ایتالیا، کلیسای مریم مقدس، ساختمان سینگر و خانه مشیرالدوله، مسئولیت طراحی اولین ورزشگاه مدرن ایران را نیز بر عهده داشت. این مجموعه در سال ۱۳۹۸ در فهرست آثار ملی ایران جای گرفت.
اما چه ویژگیهایی سبب ثبت ملی این ورزشگاه شد و چرا نخستین فیلم مستند میراثی درباره آن، مورد توجه جشنوارههای سینمایی در خارج از مرزها، از آفریقا تا فرانسه، قرار گرفته است؟ مستند «طهران – امجدیه» به کارگردانی، نویسندگی و پژوهش «محمود مولایی»، کوششی است برای مرور جایگاه این ورزشگاه به مثابه بخشی از میراث مادی و معنوی پایتخت که اکنون توانسته راهی فستیوالهای جهانی در آفریقای جنوبی و نیز جشنواره «کوت دازور» در شهر نیس فرانسه شود.
نخستین نمادهای معماری نوین در ایران
محمود مولایی، پژوهشگر و سازنده این فیلم مستند، امجدیه را اولین و مدرنترین مجموعه ورزشی ایران میخواند که در زمان رضاشاه پهلوی احداث گردید و زمینهساز بسیاری از تجربههای نخستین ورزشی و اجتماعی در کشور شد.
او در گفتوگو با صدای میراث بیان کرد: پدید آمدن نخستین زمین استاندارد فوتبال، پدیدار شدن تماشاگران حرفهای، راهاندازی سالنهای بوکس، زمینهای تنیس، والیبال و سایر رشتهها، همه برای بار اول در این ورزشگاه رخ دادند و پس از آن به دیگر مجموعههای ورزشی کشور سرایت کردند. حتی اولین حضور پرافتخار ایران در بازیهای المپیک نیز از همین جا کلید خورد؛ جایی که ورزشکاران ایرانی در سال ۱۳۴۳ عازم المپیک توکیو شدند.
از نگاه تاریخ اجتماعی، این ورزشگاه نقش مهمی در دگرگونی سلیقه ورزشی مردم ایران ایفا نمود و کارگردان مستند «طهران – امجدیه» با اشاره به رویدادهای دهه چهل شمسی توضیح میدهد: «همگانی شدن فوتبال در همین ورزشگاه اتفاق افتاد؛ روندی که طی آن فوتبال به تدریج جای کشتی و وزنهبرداری را گرفت و به ورزش شماره یک کشور بدل شد. این تحول، تنها یک تغییر در عرصه ورزش نبود، بلکه نشانهای از دگرگونیهای فرهنگی و اجتماعی ایران نوین محسوب میشود.»
اهمیت امجدیه در تاریخ پایتخت نیز چشمگیر است. آغاز ساخت آن در سال ۱۳۱۳ بود و تا سال ۱۳۱۷ به پایان رسید؛ در زمانی که این ورزشگاه در بیرون از دروازه دولت و حاشیه شهر قرار داشت. اما گسترش سریع تهران در دهههای بعد، به تدریج این مجموعه را در قلب شهر جای داد و آن را به یکی از برجستهترین فضاهای شهری پایتخت تبدیل کرد.
به گفته «محمود مولایی»، اگرچه این ورزشگاه، در دورههای گوناگون قبل و بعد از انقلاب، به تدریج کارکرد اصلی ورزشی خود را از دست داد، اما خاطره تاریخی آن کماکان در ذهن شهر باقی مانده است.
از جشنهای ملی تا گردهماییهای سیاسی پیش و پس از انقلاب
ورزشگاه امجدیه تهران میزبان رویدادهای مهمی در تاریخ معاصر ایران نیز بوده است؛ از جمله مسابقات جام ملتهای آسیا در سال ۱۳۴۷ که ایران برای اولین بار در این رقابتها حاضر شد و به مقام قهرمانی دست یافت.
محمود مولایی، کارگردان مستند «طهران – امجدیه»، این دوره را یکی از درخشانترین فصلهای تاریخ امجدیه میداند؛ رقابتی که نه تنها نقطه عطفی در فوتبال ایران بود، بلکه جایگاه این ورزشگاه را به عنوان یک فضای ملی استوار کرد.
او میگوید: «پیش از آن نیز در سال ۱۳۱۸، نخستین دوره مسابقات کشوری چندرشتهای در این ورزشگاه برگزار شد؛ رویدادی که از آن با عنوان «المپیک داخلی» یاد میشد و نشاندهنده تلاش حکومت وقت برای نهادینه کردن ورزش مدرن در کشور بود.»
کارگردان این مستند تاریخی میافزاید: «این فیلم تنها به ورزش نمیپردازد، بلکه امجدیه را به عنوان یک فضای چندبعدی اجتماعی به تصویر میکشد. این ورزشگاه محل برگزاری جشنهای ملی، نمازهای عید فطر در دهه سی، کنسرتهای مهمی مانند اولین اجرای فرهاد مهراد و نیز گردهماییها و تجمعات سیاسی قبل و بعد از انقلاب بوده است. حتی اعتراضات و درگیریهای سیاسی نیز بخشی از تاریخ این مکان را شکل دادهاند؛ اتفاقاتی که نشان میدهد امجدیه چگونه به صحنهای برای بروز تحولات اجتماعی ایران تبدیل شد.»
چگونه نشانههای تاریخی از معماری امجدیه محو شدند؟
از منظر معماری میراثی، نقش «نیکولای مارکوف» در طراحی امجدیه کلیدی است. ساختمان قدیمی ضلع غربی ورزشگاه با کاشیکاریهای ارزشمند و کتیبهای برگرفته از شاهنامه فردوسی به پیشنهاد علیاکبر دهخدا، نمونهای از تلفیق هویت ملی و معماری مدرن در دوره پهلوی اول است. کاشیکاری «رزم رستم و دیو سفید» که پیشتر در کاخ گلستان قرار داشت، بعدها به این مجموعه منتقل شد و بخشی از هویت بصری امجدیه را شکل داد.
با این وجود، تغییرات گسترده سال ۱۳۳۸ و افزایش گنجایش سکوها، به نابودی یا جابجایی بسیاری از این عناصر باارزش انجامید. محمود مولایی درباره دگرگونیهای صورت گرفته در معماری ورزشگاه امجدیه تهران که در سال ۱۳۹۸ در فهرست آثار ملی ثبت شد، میگوید: «سردر ثبت شده و ساختمان اولیه ورزشگاه امجدیه در فاصله سالهای ۱۳۱۴ تا ۱۳۱۵ بنا شد. اما توسعه ورزشگاه در سالهای ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰ در زمانی که «رولان دوبرول»، معمار فرانسوی، مأمور گسترش امجدیه شد، تغییراتی در بنای اولیه ایجاد کرد.»
او بیان کرد: «شکل بیضی ورزشگاه، سکوهای خطی، سایهبان تماشاگران، استخر قهرمانی، سکوی شیرجه سهطبقه، سالنهای بوکس و زمینهای تنیس، همگی حاصل دوره آغازین توسعه ورزشگاه امجدیه بودند. بسیاری از این عناصر امروز یا از میان رفتهاند یا دچار دگرگونی شدهاند.»
طهران – امجدیه چرا و چگونه ساخته شد؟
مستند «طهران – امجدیه» فیلمی ۵۰ دقیقهای است که ساخت آن نزدیک به سه سال زمان برد؛ زمانی که عمده آن صرف پژوهش، جستوجو در آرشیوهای داخلی و خارجی و یافتن تصاویر تاریخی شده است. بیش از ۹۵ درصد نماهای فیلم آرشیوی هستند و تنها بخش کوچکی به وضعیت کنونی امجدیه اختصاص دارد.
محمود مولایی، کارگردان مستند «طهران – امجدیه» به صدای میراث میگوید: «پژوهش درباره امجدالوزاره قزوینی که نام ورزشگاه امجدیه از او گرفته شده، کمی دشوار بود. زمین ورزشگاه امجدیه در ابتدا متعلق به امجدالوزاره قزوینی بود که نسب مادریاش به فتحعلیشاه قاجار میرسید. این زمین پیش از سال ۱۳۱۳ به مخبرالسلطنه هدایت فروخته شده بود و وزارت معارف این قطعه زمین را از مخبرالسطنه خریداری کرد. خوشبختانه، اسناد و تصاویر ارسالی از سوی نوادگان امجدالوزاره قزوینی که اکنون در آمریکا زندگی میکنند به روشنتر شدن این بخش از تاریخ کمک کرد و توانستیم به اهداکننده زمین ساخت ورزشگاه امجدیه در این مستند دست یابیم.»
مولایی افزود: «امجدالوزاره که باجناق ملکالشعرای بهار بود، یکی از تاجران خوشنام ایران به حساب میآمد که در قزوین تجارتخانه داشت. اما سال ۱۳۱۵ براساس تلگرافی که از قزوین برای درج در روزنامه اطلاعات وقت فرستاده شد، خبری با عنوان «خودکشی امجدالوزاره» منتشر شد که امجدالوزاره به دلایل نامعلوم با خوردن سم سیانور به زندگی خود پایان داده است. امجدالوزاره در وصیتنامه خود نیز ذکر کرده که با خوردن سیانور خودکشی کرده است. متأسفانه دلیل خودکشی مالک اولیه زمینهای ورزشگاه امجدیه هنوز مشخص نشده است. اما اهمیت نام او در این مستند به این دلیل است که زمین اولیه ورزشگاه متعلق به او و نام ورزشگاه نیز از نام او گرفته شده است.»
مستند تاریخی «طهران – امجدیه» که به موضوع تاریخ ورزش در ایران و شهر تهران در دوره پهلوی دوم پرداخته، تاکنون در بخش مسابقه جشنواره بینالمللی سینمای ورزشی «کنیا» به نمایش درآمده و در بخش رقابتی جشنواره سینمای ورزشی در «فرانسه» نیز حضور دارد.
«طهران – امجدیه» قرار است در بازار جهانی «بارسلونا» نیز ارائه شود؛ فیلمی که در آن ورزشگاه امجدیه نه تنها به عنوان یک ورزشگاه، بلکه به مثابه میراث شهری و بخشی از حافظه تاریخی مردم ایران و شهر تهران به مخاطبان جهانی معرفی میشود.
چرا این موضوع اهمیت دارد؟ تحلیل هزینه، ایمنی و تصمیمگیری مسافران
ورزشگاه امجدیه، فراتر از یک بنای تاریخی، نمونهای کلاسیک از یک جاذبه گردشگری میراثی-ورزشی است که احیای آن میتواند تأثیر مستقیمی بر اقتصاد گردشگری محلی و ملی داشته باشد. هزینههای مرمت و بهسازی چنین آثاری، اگرچه در کوتاهمدت قابل توجه به نظر میرسد، اما در بلندمدت با جذب گردشگران داخلی و خارجی علاقهمند به تاریخ و ورزش، بازدهی اقتصادی بالایی خواهد داشت. این سرمایهگذاری نه تنها باعث حفظ حافظه جمعی میشود، بلکه میتواند به ایجاد اشتغال در بخشهای راهنمایی، خدمات پیرامونی و فروش صنایع دستی محلی بینجامد.
از جنبه ایمنی و تجربه سفر، تبدیل چنین مکانهایی به مقاصد گردشگری سازمانیافته، نیازمند استانداردسازی مسیرهای بازدید، تأمین روشنایی، علائم راهنما و امکانات اولیه برای بازدیدکنندگان است. این اقدامات علاوه بر افزایش ایمنی، کیفیت تجربه گردشگر را به شدت ارتقا میدهد. برای مسافران و تورهای گردشگری، وجود چنین مقاصدی که همزمان بار تاریخی، فرهنگی و ورزشی دارند، گزینهای جذاب و پربار محسوب میشود و میتواند مدت اقامت آنان در شهر را افزایش دهد. تصمیمگیری برای بازدید از چنین مکانهایی، اغلب بر پایه جستوجوی تجربههای اصیل و پیوند با تاریخ معاصر یک کشور است که امجدیه به خوبی از عهده آن برمیآید.
چرا این گزارش برای مخاطب ایرانی ارزشمند است؟
این گزارش برای مخاطب ایرانی از این جهت حائز اهمیت است که به بخشی از هویت فراموش شده و خاموش شهر تهران و تاریخ معاصر ورزش کشور میپردازد. امجدیه تنها یک ورزشگاه نیست؛ صحنهای است که نخستین شادیهای ورزشی جمعی، تحولات اجتماعی و حتی وقایع سیاسی مهم کشور در آن به وقوع پیوسته است. برای نسلهایی که خاطره مستقیمی از آن ندارند، این مطالب پنجرهای به گذشته میگشاید و برای نسل قدیم، یادآور خاطرات مشترک و حس تعلق به مکانی است که بخشی از زندگی شهری آنان بوده است.
افزون بر این، آگاهی از ارزش میراثی چنین بناهایی، حس مسئولیتپذیری جمعی برای حفاظت از آنها را تقویت میکند. در شرایطی که بسیاری از بناهای تاریخی و خاطرهانگیز پایتخت در معرض تخریب یا بیتوجهی قرار دارند، پرداختن به سرنوشت امجدیه میتواند الگویی برای نگاه دوباره به دیگر میراثهای شهری باشد. این آگاهی میتواند منجر به فشار افکار عمومی برای حفظ، مرمت و بهرهبرداری هوشمندانه از این فضاها شود و آنها را از حالت متروکه خارج کرده و به کانونی زنده برای زندگی فرهنگی و اجتماعی امروز تبدیل کند.
تحلیل مدیریتی برای فعالان صنعت گردشگری ایران
از منظر مدیریت گردشگری، داستان ورزشگاه امجدیه حاوی درسهای کلیدی برای مدیران و سرمایهگذاران این صنعت در ایران است. این بنا را میتوان مصداق عینی یک «جاذبه گردشگری چندمنظوره» یا Multipurpose Tourist Attraction دانست که قابلیت توسعه در چندین شاخه را داراست. رویکرد صحیح مدیریتی در قبال چنین داراییهایی، خروج از نگرش تکبعدی و اتخاذ استراتژی «توسعه محصول گردشگری یکپارچه» است. این استراتژی مستلزم آن است که مدیران، علاوه بر حفظ ارزش تاریخی و اصالت بنا، به طراحی تجربههای متنوع برای بازارهای هدف مختلف بپردازند.
به عنوان مثال، میتوان با حفظ هسته تاریخی ورزشگاه، بخشهایی از آن را به موزه ورزش ایران، گالری عکسهای تاریخی، کافهرستورانهای با تم تاریخی، یا حتی فضای برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری کوچکمقیاس اختصاص داد. این امر نیازمند انجام «مطالعه امکانسنجی بازار» دقیق و شناسایی سگمنتهای مختلف مخاطب، از جمله گردشگران فرهنگی، علاقهمندان به تاریخ ورزش، خانوادهها و حتی گردشگران بینالمللی است. ایجاد «داستان سرایی برند» یا Brand Storytelling قوی حول محور «نخستینها» و «خاطره جمعی» میتواند هسته مرکزی کمپینهای بازاریابی برای این مقصد باشد.
از سوی دیگر، موضوع «مشارکت ذینفعان» در این پروژهها حیاتی است. مدیریت موفق یک میراث شهری مانند امجدیه، بدون همکاری نهادهای مختلفی مانند شهرداری، سازمان میراث فرهنگی، وزارت ورزش، سرمایهگذاران خصوصی و حتی انجمنهای محلی و هواداران ورزشی ممکن نیست. تشکیل یک «کنسرسیوم مدیریتی» یا ساختار حکمرانی مشترک میتواند چالشهای مربوط به مالکیت، تصمیمگیری و تامین منابع مالی را تسهیل کند. تامین مالی نیز میتواند از طریق مدلهای ترکیبی مانند «سرمایهگذاری عمومی-خصوصی»، جذب اسپانسرشیپ از برندهای ملی و یا حتی راهاندازی کمپینهای مردمی تأمین جمعی صورت پذیرد.
نکته نهایی، توجه به «گردشگری پایدار» در احیای چنین مکانهایی است. هرگونه توسعه و بهرهبرداری باید با حداقل تخریب در اصالت بنا و با در نظر گرفتن ظرفیت برد محیطی و اجتماعی محله انجام شود. ایجاد اشتغال برای جامعه محلی، استفاده از مواد و مصالح بومی در مرمت و مدیریت پسماند و انرژی از ملزومات این امر است. در نهایت، احیای هوشمندانه امجدیه میتواند به یک «نمونه موفق» یا Case Study در حوزه مدیریت گردشگری شهری و احیای میراث صنعتی-ورزشی در ایران تبدیل شود و الگویی برای سایر شهرهای کشور باشد.
دانلود رایگان مجله سفرنویسان
مطالب مرتبط
پاکسازی چهره کهنشهر ارومیه برای میزبانی از گردشگران
شهرداری ارومیه با ابلاغ دستورالعمل های جدید، چهره شهر را برای استقبال از مسافران نوروزی و ماه رمضان پاکسازی و زیباسازی می کند. حذف تابلوهای تبلیغاتی ز...
شبکه رهبران سفر، خود را با جستجوهای هوش مصنوعی هماهنگ میکند
شبکه رهبران سفر گزارش می دهد جستجوهای هوش مصنوعی، مشتریان جدیدی را به سمت مشاوران سفر هدایت می کنند. این شبکه با بهینه سازی وب سایت و پروفایل مشاوران،...
آغاز امیدوارکننده فصل سرما در کوههای آلپ
بررسی داده ها نشان می دهد فصل زمستان در منطقه آلپ با ثبات نسبی و تقاضایی بالاتر از سال گذشته آغاز شده است. میانگین اشغال به ۳۹ درصد رسیده و قیمت متوسط...
دیدگاه ها