کاوش‌های باستانی جیرفت متوقف شد؛ سرپرست هیئت ایران را ترک کرد

به گزارش پایگاه خبری سفرنویسان، عملیات اکتشافی محوطه تاریخی کنارصندل در جیرفت که قرار بود در این ماه کلید بخورد، پیش از آغاز متوقف شد. در تازه‌ترین تحول، سیدمنصور سیدسجادی، باستان‌شناس ارشد این پروژه، به طور موقت خاک ایران را به مقصد ایتالیا ترک کرده است. این اقدام در پی شرایط پیش‌آمده در کشور صورت گرفت و امید می‌رود در آینده‌ای نزدیک فرصت ازسرگیری مطالعات میدانی با همراهی متخصصان ایتالیایی و قزاقستانی فراهم آید.

روزنامه پیام ما امروز با استناد به مصاحبه‌ای از این پژوهشگر پیشکسوت که پیشتر درباره مشکل صدور روادید برای همکاران خارجی خود هشدار داده بود، نوشت: دو ماه پیش، سیدسجادی اعلام کرده بود که ایران برای اعضای ایتالیایی تیم پژوهشی مجوز ورود صادر نمی‌کند.

بر پایه گزارش این روزنامه، وی در آبان ماه جاری به یک رسانه گفته بود: «فصل سوم پژوهش‌های میدانی در کنارصندل به خاطر کمبود بودجه با چالش مواجه شده و برای بین‌المللی کردن پروژه، از دانشگاه‌هایی در قزاقستان و ایتالیا (دانشگاه سالنتو) درخواست اعزام کارشناس شده است. اما دانشگاه سالنتو هشدار داده در صورت عدم صدور ویزا، تمامی کمک‌های مالی مربوط به پروژه‌های باستان‌شناسی در ایران را متوقف خواهد کرد.» پس از پیگیری‌های فراوان، در نهایت مجوزهای لازم صادر و هزینه‌های دور تازه حفاری تأمین شد.

سیدسجادی که ساکن ایتالیاست، در دی ماه امسال برای آغاز کار به ایران آمد و قرار بود همراه گروه ایتالیایی از بیستم دی ماه فعالیت را شروع کنند. از هجدهم دی، با قطع گسترده اینترنت و ارتباطات و لغو پروازها، سفر اعضای ایتالیایی نیز لغو گردید و سرپرست تیم تصمیم به بازگشت گرفت.

تأیید رسمی تعویق عملیات اکتشافی در جیرفت

معصومه مصلی، رییس پژوهشکده باستان‌شناسی، درباره توقف این برنامه به پیام ما گفت: «اعضای ایتالیایی دعوت‌شده، بخشی از هیئتی بودند که مدیریت آن بر عهده آقای سیدسجادی قرار داشت. ایشان با موافقت پژوهشگاه و وزارت میراث‌فرهنگی، این متخصصان را فراخوانده بودند. از آنجا که سال‌ها از آخرین دور کاوش‌های گسترده در این محوطه می‌گذرد، اولویت اصلی ما در کنارصندل، موضوع مرمت و حفاظت است. از آنجایی که ایتالیایی‌ها در زمینه مرمت تجربه بالایی دارند، قرار بود از تخصص آنان در این فصل نیز استفاده شود. اما با لغو پرواز آنان به دلیل رویدادهای اخیر، آقای سیدسجادی ترجیح دادند بدون تیم کامل کار را پیش نبرند و بازگردند.»

مصلی با بیان این که زمان ازسرگیری کاوش‌ها پس از بازگشت سیدسجادی نامشخص است، افزود: «حفاظت و مرمت در کنارصندل بسیار ضروری است. پس از سال‌ها فعالیت پژوهشی پیشین و سپس رها شدن این محوطه، آسیب‌های طبیعی و انسانی زیادی به بخش‌های کاوش‌شده قدیمی وارد آمده و نیازمند ساماندهی فوری است. این موضوع برای ما در اولویت قرار دارد.»

وی تأکید کرد: «هرگونه عملیات میدانی باستان‌شناسی باید در مسیر حفاظت باشد، در غیر این صورت خود نوعی تخریب است. محوطه‌ای مانند کنارصندل از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. برنامه‌های ما بر پایه حفاظت و مرمت متمرکز است و در کنار آن، کاوش‌های محدود و کنترل‌شده‌ای انجام خواهد شد. دلیل محدودیت در حفاری، امکان انجام اقدامات حفاظتی پس از اکتشاف است. مستندسازی، انتشار و معرفی یافته‌ها به اندازه خود کاوش اهمیت دارد. علاوه بر این محوطه، قصد داریم مطالعاتی نیز در تپه یحیی انجام دهیم.»

اهمیت جهانی محوطه کنارصندل

در هزاره سوم پیش از میلاد، دو تپه شمالی و جنوبی کنارصندل بخشی از یک شهر بزرگ به وسعت تقریبی شش کیلومتر مربع بودند. این شهر باستانی از محل تپه جنوبی تا کرانه رود هلیل و از آنجا تا تپه شمالی امتداد داشت.

بر فراز تپه شمالی، بقایای یک نیایشگاه پلکانی عظیم (زیگورات) قرار دارد که از میلیون‌ها خشت ساخته شده و دو سکوی بزرگ آن تاکنون آشکار شده است. تپه جنوبی نیز بقایای یک دژ مرکزی را در خود جای داده که بخشی از دیوارها و فضاهای مسکونی آن در کاوش‌های پیشین نمایان شده است. در اطراف این دو تپه، یک قلعه کوچک و یک گورستان نیز وجود دارد.

برای مدت‌ها گمان می‌رفت کهن‌ترین تمدن جهان در منطقه سومر در عراق پدیدار شده است. اما کشف این نیایشگاه پلکانی با قدمتی بیش از پنج هزار سال، آثار سنگی فراوان و کتیبه‌های آجری با خطی ناشناخته در این ناحیه از ایران، باستان‌شناسان را وادار به بازنگری در دانسته‌های پیشین خود کرد.

بررسی‌های بیشتر نشان داد تمدن کنارصندل نه تنها کهن‌تر از تمدن بین‌النهرین است، بلکه احتمالاً بزرگترین کانون تجاری عصر خود نیز بوده است. گمانه‌زنی‌هایی وجود دارد که این محوطه، همان شهر افسانه‌ای «آراتا» باشد که در متون کهن پادشاهان سومری از آن یاد شده است.

اهمیت این محوطه باستانی تا بدان حد است که پروفسور هالی پیتمن، عضو گروه پژوهشی تمدن جیرفت، درباره آن گفته است: «در محافل علمی آمریکا، پروژه کاوش‌های جیرفت به عنوان یکی از بزرگترین طرح‌های باستان‌شناسی خاورمیانه شناخته می‌شود.»

چرا این توقف مهم است؟ تحلیل هزینه‌ها و ایمنی

تعویق یا توقف پروژه‌های بین‌المللی باستان‌شناسی مانند کنارصندل، پیامدهای مالی و علمی قابل توجهی دارد. اولاً، بودجه‌های تخصیص‌یافته از سوی نهادهای خارجی که اغلب قابل توجه است، ممکن است بازگردانده شود یا برای پروژه‌های دیگر در کشورهای ثالث هزینه گردد. ثانیاً، زمان‌بندی علمی این تحقیقات که بر اساس فصل‌های اقلیمی و هماهنگی با دانشگاه‌های جهانی تنظیم شده، به هم می‌ریزد و ممکن است سال‌ها به تعویق بیفتد. از منظر ایمنی و تصمیم‌گیری مسافرتی نیز، این رویداد نشان می‌دهد که ناپایداری‌های سیاسی یا اجتماعی می‌تواند به سرعت بر برنامه‌های پژوهشی بلندمدت تأثیر بگذارد و اعتماد شرکای بین‌المللی را کاهش دهد. برای گردشگران علاقه‌مند به میراث فرهنگی، این وقفه به معنای به تعویق افتادن کشف یافته‌های جدید و جذابیت‌های بیشتر برای بازدید از این سایت منحصربه‌فرد است.

این خبر برای مخاطب ایرانی چه اهمیتی دارد؟

این گزارش فراتر از یک خبر معمولی باستان‌شناسی است. کنارصندل نماد هویت کهن و تمدن‌ساز ایران‌زمین است. کشفیات این محوطه می‌تواند نقشه تاریخ تمدن جهان را تغییر دهد و جایگاه ایران را به عنوان یکی از گهواره‌های اصلی بشریت تثبیت کند. توقف پروژه‌ای با این عظمت، نه تنها یک فرصت علمی بین‌المللی را از دست می‌دهد، بلکه باعث تأخیر در حفاظت از یک میراث ملی در معرض خطر می‌شود. برای هر ایرانی، این محوطه بخشی از شناسنامه تاریخی کشور است و پیشرفت کاوش‌ها در آن، مستقیم بر غنای فرهنگی و حتی جذابیت گردشگری ایران اثر می‌گذارد. پیگیری سرنوشت چنین پروژه‌هایی، در واقع پیگیری هویت جمعی ماست.

نکته‌ای برای فعالان صنعت گردشگری ایران

واقعه تعطیلی پروژه کنارصندل، زنگ خطری برای تمام دست‌اندرکاران بخش گردشگری و میراث فرهنگی است. این رویداد نشان می‌دهد که «ثبات» و «قابل پیش‌بینی بودن» شرایط، مهم‌ترین سرمایه برای جذب مشارکت‌های بین‌المللی و بودجه‌های پژوهشی خارجی است. مدیران این صنعت باید بدانند که سرمایه‌گذاری روی چنین پروژه‌های کلانی، تنها محدود به حفاری نیست؛ بلکه ایجاد زیرساخت‌های امنیتی، ارتباطی و رفاهی برای پژوهشگران بین‌المللی و تبلیغات هدفمند برای جذب گردشگران فرهنگی پس از هر کشف جدید، بخش جدایی‌ناپذیر موفقیت آن است. تبدیل یک سایت باستانی به یک مقصد گردشگری جهانی، نیازمند یک تعهد بلندمدت و ایجاد محیطی امن و باثبات برای همه ذی‌نفعان، از باستان‌شناس تا گردشگر است.