ناصر رضایی: گذار از مقاصد هوشمند به «مقاصد شناختی»

خلاصه کلیدی:

ورود هوش مصنوعی به صنعت گردشگری به معنای جهش از الگوی ساده ابزاری به «زیست‌بوم شناختی» (Cognitive Ecosystem) و ارتقای «مقصد هوشمند» به «مقصد شناختی» است. تفکیک دقیق مفاهیم بنیادی نظیر پلتفرم‌ها و سکوها از هوش مصنوعی مولد، شرط اولیه شناختی است. در این گذار پارادایمی، هوش مصنوعی نقشی کلیدی به عنوان دستیار توسعه پایدار برای حفظ هم‌زمان سه رکن «مردم (جامعه محلی)»، «سود اقتصادی» و «سیاره (محیط زیست)» ایفا می‌کند.

گذار از مقاصد هوشمند به «مقاصد شناختی»؛ چارچوب تحلیلی برای بازآفرینی زنجیره ارزش گردشگری ایران

تهران — در بخش دیگری از نشست هم‌اندیشی استادان و فعالان گردشگری به مناسبت هفته گردشگری (سه شنبه ۷ مهر ۱۴۰۵) در موزه دفینه—که به همت خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد—یک چارچوب مفهومی، علمی و پژوهشی برای استخراج متغیرهای کلیدی و سرفصل‌های آتی این صنعت ارائه گردید.

دکتر ناصر رضایی، پژوهشگر ارشد و عضو هیئت علمی، در سخنان خود با استناد به نظریات تحول‌آفرین (از جمله آثار الوین تافلر) و تحلیل آمارهای جهش سرمایه‌گذاری جهانی (از ۲ میلیارد به بیش از ۱۳ میلیارد دلار)، به تبیین ضرورت تفکیک مفاهیم بنیادی و نقشه راه زیست‌بوم شناختی در گردشگری پرداخت.

 تفکیک مفاهیم بنیادی: خلط نکردن سکوها (Platforms) با هوش مصنوعی

دکتر ناصر رضایی با اشاره به روند تاریخی گذار جوامع از ساختارهای صنعتی به عصر اطلاعات، بر ضرورت مرزبندی شفاف میان ابزارهای فناوری تاکید نمود:

• خطای تعمیم ابزاری: نباید مفاهیم و ابزارهایی نظیر «اپلیکیشن‌ها»، «پلتفرم‌ها» و «سازمان‌های پلتفرمی (سکوها)» را با «هوش مصنوعی» خلط کرد؛ زیرا خلط این ابزارها با ذات هوش مصنوعی، فرایند شناخت مسیر توسعه را با اختلال مواجه می‌سازد.

• هوش مصنوعی به مثابه دستیار هوشمند: هدف نهایی از استقرار هوش مصنوعی، بکارگیری آن به عنوان یک «دستیار هوشمند» در تمام ابعاد زیستی، مدیریتی و اجرایی صنعت است، نه صرفاً ایجاد سامانه‌های رزرواسیون یا نرم‌افزارهای ساده.

• تداوم رسالت علمی در برابر بی‌توجهی حاکمیتی: حتی اگر توسعه گردشگری اولویت اصلی ساختارهای دولتی نباشد، رسالت آکادمیک و پژوهشی ایجاب می‌کند که همانند تلاش‌های دهه ۱۳۸۰ برای راه‌اندازی رشته «مدیریت میراث فرهنگی» و دوره دکترای گردشگری، امروز نیز بدون انفعال یا موضع‌گیری منفی، نقشه راه علمی آینده تدوین شود.

 سرفصل‌های ۴گانه پیشنهادی برای نشست‌های تخصصی آینده

این پژوهشگر ارشد برای استخراج خروجی‌های اجرایی و علمی از نشست‌های هم‌اندیشی، چهار محور زیر را به عنوان چارچوب مفهومی پیشنهادی مطرح کرد:

1. گذار از الگوی ابزاری به زیست‌بوم شناختی (Cognitive Ecosystem): هوش مصنوعی فراتر از یک ابزار کمکی، در حال تبدیل شدن به نیروی محوری سازمان‌هاست. در این مسیر، مفهوم «مقصد هوشمند» باید به «مقصد شناختی» ارتقا یابد؛ الگویی که مستلزم تقویت ادراک، یادگیری مداوم و انطباق‌پذیری پویای کل سیستم گردشگری است.

2. بازآفرینی کامل زنجیره ارزش سفر: بر اساس دستور کار دیجیتال سال ۲۰۲۶، تمامی مراحل زنجیره ارزش گردشگری باید از نو تعریف شده و منطق درونی این گذار پارادایمی برای فعالان تبیین گردد.

3. بررسی چالش‌های ساختاری و تنش‌های اخلاقی: بکارگیری مدل‌های داده‌محور و وابستگی‌های زیرساختی، نیازمند تدوین چارچوب‌های حقوقی، امنیتی و اخلاقی بومی است تا از بروز خطرات حریم خصوصی و وابستگی مطلق جلوگیری شود.

4. تبیین خط‌مشی‌های زیست‌بوم شناختی و چشم‌انداز آینده: ترسیم مسیرهای شفاف زیست‌بوم شناختی جهت مشخص شدن نحوه شروع، استقرار و تداوم عملیاتی فناوری در کشور.

 حفظ هم‌زمان سه رکن توسعه پایدار (Triple Bottom Line)

دکتر ناصر رضایی در جمع‌بندی سخنان خود با تاکید بر اینکه از میان الگوهای مواجهه با فناوری، تنها راهکار عقلانی «ورود به درون جریان و درک منطق آن» است، بر حفظ سه اصل پایداری در عصر AI تاکید کرد:

• رکن اول (مردم و جامعه محلی): هوش مصنوعی باید در خدمت توانمندسازی و احترام به جوامع محلی قرار گیرد.

• رکن دوم (سود اقتصادی): بهره‌برداری از بازار چند میلیارد دلاری جهان برای ارتقای بهره‌وری و سودآوری کسب‌وکارهای داخلی.

• رکن سوم (سیاره و محیط زیست): بکارگیری هوش مصنوعی به عنوان دستیاری قدرتمند جهت پایش منابع، مدیریت مصرف و تضمین پایداری زیست‌محیطی مقاصد.

به باور کارشناسان حاضر در نشست موزه دفینه، جهش از مقاصد هوشمند به مقاصد شناختی و اتکا به هوش مصنوعی به عنوان دستیار توسعه پایدار، تنها مسیری است که صیانت از محیط زیست، منفعت جوامع محلی و شکوفایی اقتصادی گردشگری ایران را به‌طور هم‌زمان تضمین می‌کند.