اکبر پورفرج: چرا بدون حفاظت از میراث، هوش مصنوعی یک سراب است؟

نقد بنیان‌های گردشگری ایران؛ چرا بدون حفاظت از میراث، هوش مصنوعی یک سراب است؟

خلاصه کلیدی:

توسعه الگوریتم‌ها و بکارگیری هوش مصنوعی در صنعت گردشگری ایران، بدون حل چالش‌های بنیادی مدیریت زیرساخت و حفاظت از میراث ملموس، به خروجی بازتولیدشده و بازاریابی بی‌محتوا می‌انجامد. الگوریتم‌های هوشمند تنها بازتاب‌دهنده محتوای تولیدشده توسط انسان هستند؛ در غیاب میراث صیانت‌شده و محصولات گردشگری ساختاریافته، هوش مصنوعی فاقد داده پایه‌ای اثرگذار برای جذب گردشگر بین‌المللی خواهد بود.

تهران — در شرایطی که موج جهانی هوش مصنوعی تمامی بنیان‌های اقتصادی را درنوردیده است، نشست هم‌اندیشی استادان و فعالان گردشگری در موزه دفینه—که به همت خانه اندیشمندان علوم انسانی و به مناسبت هفته گردشگری (سه شنبه ۷ مهر ۱۴۰۵) برگزار شد—شاهد نقدهای صریح و شجاعانه‌ای نسبت به اولویت‌بندی‌های کنونی این صنعت بود.

دکتر اکبر پورفرج، دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی، در این نشست با تحلیلی آسیب‌شناسانه تأکید کرد که گردشگری ایران پیش از جهش به عصر فناوری‌های دیجیتال، با بحران‌های زیرساختی عمیق در حوزه «مدیریت میراث فرهنگی» دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ گسستی بزرگ که پیاده‌سازی ابزارهای نوین نظیر اینترنت اشیاء (IoT) و هوش مصنوعی را به حاشیه می‌راند.

بحران ساختاری در مدیریت میراث؛ از تخریب محوطه‌ها تا الگوی چهارمرحله‌ای محصول

یکی از محورهای اصلی تحلیل‌های ارائه شده توسط دکتر پورفرج، نقد ناکارآمدی ساختارهای مدیریتی در حفاظت از آثار باستانی کشور بود. او با اشاره به حضور اساتیدی همچون استاد محیط طباطبایی یادآور شد که با وجود پتانسیل‌های بی‌نظیر تاریخی که ایران را به «تاریخ مجسم» مبدل کرده، وضعیت عملیاتی بسیاری از محوطه‌های کلیدی بسیار بحرانی است:

• تخریب محوطه‌های کلیدی: آثار ارزشمندی نظیر «چشمه‌علی»—مجموعه‌ای گران‌بها از کاخ اشکانی تا کتیبه‌های قاجار—با رفتارهای غیراصولی مدیریتی، درخت‌کاری‌های نامربوط و کاوش‌های غیرتخصصی آموزشی روبه‌رو هستند.

• ضعف شدید در اطلاع‌رسانی افکار عمومی: عدم شفاف‌سازی درباره عدم وجود اشیای قیمتی در بیش از ۹۰ درصد تپه‌های باستانی، همراه با تولید برنامه‌های ناآگاهانه رسانه‌ای، عملاً به محرکی برای قاچاقچیان و تخریب‌گران میراث بدل شده است.

• عدم چرخه‌ی استاندارد نگهداری: نبود سازوکار مشخص برای تحویل، نگهداری و بازبازیابی اشیاء حاصل از حفاری‌ها در استان‌ها، مطالعه مجدد داده‌های باستان‌شناختی را با چالش جدی مواجه کرده است.

شکست در زنجیره ارزش گردشگری

به اعتقاد دکتر اکبر پورفرج، توسعه گردشگری یک فرایند مهندسی‌شده و مبتنی بر چهار مرحله اساسی است:

1. تبدیل منبع به میراث (نیازمند ۳ شرط اساسی)

2. تبدیل میراث به جاذبه (نیازمند ۸ شرط اساسی)

3. تبدیل جاذبه به محصول گردشگری (نیازمند ۱۲ شرط اساسی)

4. عرضه محصول به بازار هدف

این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی ارزیابی می‌کند که صنعت گردشگری کشور هنوز در گام اول یعنی تثبیت «منبع» و تبدیل آن به «میراث» مانده است. در چنین وضعیتی، تمرکز بر برنامه‌ریزی‌های سفارشی هوش مصنوعی یا تولید آیتنری‌های هوشمند، خروجی ملموسی نخواهد داشت؛ چراکه هوش مصنوعی ابزاری بازتولیدکننده براساس داده‌های موجود انسانی است و توانایی خلق زیرساخت یا تجربه اصیل انسانی را ندارد.

نقشه راه نجات: از تولید محتوای بومی تا توسعه رشته‌های تخصصی

برای برون‌رفت از این وضعیت و بهره‌برداری واقعی از فناوری‌های آینده، دکتر پورفرج راهکارهای عملیاتی زیر را پیشنهاد می‌کند:

1. تقویت تولید محتوای اصیل: هوش مصنوعی بازتاب‌دهنده محتوای موجود در وب است. بدون تولید محتوای غنی و باکیفیت از سوی فعالان داخلی، تصویر ایران در سناریوهای هوش مصنوعی دگرگون نخواهد شد.

2. واگذاری هوشمندانه وظایف: کاربرد هوش مصنوعی در بخش‌هایی مانند موزه‌داری و فناوری باید به بخش خصوصی و مدیران مربوطه سپرده شود تا بدنه اصلی مدیریت بر حفاظت از اصل میراث و مشارکت جوامع محلی تمرکز کند.

3. توسعه آکادمیک مدیریت میراث: پس از دو دهه تلاش برای تبیین ضرورت رشته «مدیریت میراث فرهنگی»، پذیرش دانشجو در دانشگاه‌هایی چون علامه طباطبائی، مازندران و محقق اردبیلی نقطه عطفی برای تربیت نیروی متخصص و نجات سرمایه‌های ملی به شمار می‌رود.