تجربه‌ای متفاوت از هنر و معماری در سفر شهری به متز فرانسه

وقتی در برابر اسکلت شش‌متری یک گربه خانگی به نام فلیکس ایستاده‌ام، جمله‌ای از آلیس در سرزمین عجایب به ذهنم خطور می‌کند: «عجیب‌تر و عجیب‌تر». این مجسمه بخشی از یک نمایشگاه تأمل‌برانگیز و مسحورکننده در مرکز پمپیدو متز است و این نخستین بار نیست که در طول اقامت آخر هفته‌ام در این شهر کمتر شناخته‌شده در شمال شرقی فرانسه، حس شگفتی را تجربه می‌کنم. در حالی که بیشتر ما می‌دانیم از یک سفر شهری به مقاصدی مانند پاریس، لیون یا بوردو چه انتظاری داشته باشیم، متز در هر گوشه‌ای غافلگیری‌های خود را دارد.

این مجسمه غول‌پیکر گربه، اثر هنرمند تجسمی ایتالیایی مائوریتسیو کاتلان (خالق اثر معروف موز چسبانده‌شده به دیوار) است که آثارش بخشی از نمایشگاه «یکشنبه بی‌پایان» را تشکیل می‌دهند. این نمایشگاه که توسط او گردآوری شده، بیش از ۴۰۰ اثر از مرکز پمپیدوی پاریس را گرد هم آورده است. مرکز پمپیدوی پاریس از اکتبر سال گذشته برای بازسازی پنج‌ساله تعطیل شد. هر قطعه، روش متفاوتی را برای تفسیر «روز استراحت» به تصویر می‌کشد، خواه بازی بی‌گناهانه مجسمه دختر کوچک طناب‌باز پیکاسو باشد یا شکل مکس ارنست که در اثر شاه در حال بازی با وزیر مشغول بازی شطرنج است.

در اتاقی که به پرتره‌های مادران توسط هنرمندان اختصاص یافته، اثر سایه کاتلان، مادرش را نشان می‌دهد که درون یخچال پنهان شده است (فکر پختن غذای یکشنبه ممکن است بسیاری از ما را به چنین کاری وادارد).

زوئی استیلپس، همکار کیوریتور کاتلان، در حال نشان دادن گالری به من است. او می‌گوید: «دسترسی به تمام آثار پمپیدوی پاریس برای بازی کردن شگفت‌انگیز بود. نمایشگاه موز، که شما را به پرسش درباره ایده «شاهکار» و دلیل ارزش‌گذاری روی چیزی وامیدارد، در اینجا یک اتاق کامل به خود اختصاص داده است.»

اما فک من پیش از آنکه حتی پا به داخل نمایشگاه بگذارم، وقتی چشمم به خود بنای پمپیدو متز افتاد، از تعجب بازماند. این مرکز در سال ۲۰۱۰ افتتاح شد و شاهکاری خارق‌العاده در طراحی است. شیکرو بان، معمار ژاپنی، از یک کلاه بافته‌شده بامبو چینی الهام گرفت تا شبکه شش‌ضلعی از چوب لمینیت و سقف شیشه‌ای فایبرگلاس سفید را خلق کند. این بنا فضای وسیعی را پر می‌کند که روزگاری محل یک آمفی‌تئاتر رومی بود.

ایستگاه قطار بیشتر شبیه یک کلیساست تا یک مرکز حمل‌ونقل، با پنجره‌ای شیشه‌رنگ‌آمیزی خیره‌کننده که شارلمانی، پادشاه فرانک‌ها در قرن هشتم را به تصویر می‌کشد

متز مدتها پیش از آمدن پمپیدو، نوعی زمین بازی برای معماری بود. پیش از ترک ایستگاه، با محله امپراتوری آلمانی شهر آشنا شدم. این ایستگاه که بین سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۸ در دوران اشغال آلزاس-لورن توسط قیصر ویلهلم دوم ساخته شد، بیشتر شبیه یک کلیساست تا یک مرکز حمل‌ونقل، با پنجره‌ای شیشه‌رنگ‌آمیزی خیره‌کننده که شارلمانی، پادشاه فرانک‌ها در قرن هشتم را به تصویر می‌کشد، ستون‌های منقش، موزاییک‌ها و یک گالری زیبا با سقف شیشه‌ای. در بیرون، یک برج آب مجلل قرار دارد که روزی لوکوموتیوهای بخار را سرویس می‌داد.

معماران محله امپراتوری را طوری طراحی کردند که حس کهنگی بدهد، با خیابان‌های پیچ‌درپیچ، میدان‌های پر درخت و خیابان فوش مجلل با عمارت‌های پرنقش‌و‌نگارش. در جای دیگر، در میدان سن لویی در شهر قدیمی واقعی، طاق‌های سنگی که در قرن چهاردهم محل فعالیت صرافان بودند، امروز میزبان کافه‌ها و رستوران‌ها هستند و تراس‌هایشان به درون میدان گسترده شده‌اند.

معماری رنسانس نیز در خانه سرها در خیابان ان فورنیرو، که متعلق به سال ۱۵۲۹ است و پنج نیم‌تنه دقیق بالای پنجره‌های سربی‌اش دارد، خودنمایی می‌کند. همه این جاذبه‌ها به راحتی با اتوبوس شاتل رایگان برقی که به دور مرکز شهر می‌چرخد، قابل دسترسی هستند.

بعدتر، یک سفر با قایق خورشیدی در امتداد رود موزل، نمایی از بناهای تاریخی شهر از روی آب ارائه می‌دهد، از جمله یک درویره توریی ژاپنی و کلیسای پروتستان معبد نوف با کاشی‌های سقف فولادی-خاکستری‌اش که در آفتاب می‌درخشند.

منظره هتل طراحی جدید متز که به آسمان می‌رود، به من حس کوچک شدن می‌دهد

مهم‌ترین بنای تاریخی شهر، کلیسای جامع سن اتیان است. ساخته شده از سنگ آهک زرد ژومون، قدمت آن به قرن سیزدهم می‌رسد، اما برخی از چشمگیرترین ویژگی‌هایش بسیار مدرن‌تر هستند. در میان ۶۵۰۰ متر مربع از پنجره‌های شیشه‌رنگ‌آمیزی آن - یکی از بزرگترین گستره‌های جهان - آثاری از دهه ۱۹۶۰ اثر مارک شاگال قرار دارد. ویوین راد از دفتر گردشگری شهر در حال نشان دادن مکان به من است. او توضیح می‌دهد که چگونه شاگال داستان آدم و حوا را در طراحی پیچیده خود، با خطوط انتزاعی و چهره‌های اثیری روایت می‌کند: «می‌توانید ببینید که حوا چگونه در مقابل درخت دانش ایستاده، ماری در دست دارد و می‌توانید چهره آدم را که در پانل‌های آبی پنهان شده ببینید.» در پنجره‌های جناح شمالی، به من نشان می‌دهد که کجا سر عیسی و تاج خاردارش را پیدا کنم. نیاز به کمی تمرکز دارد، اما بعد آن را می‌بینم.

او می‌خندد: «اگر نمی‌توانید آن را ببینید، باید بروید یک شات اودوی میرابل (نوشیدنی محلی بر پایه آلو) بنوشید و بعد برگردید و نگاه کنید.»

حتی بدون نوشیدن معجون آلیس، منظره هتل طراحی جدید متز که به آسمان می‌رود، به من حس کوچک شدن می‌دهد. هتل مایزن هلر، اثر طراح مشهور پاریسی فیلیپ استارک، ده سال طول کشید تا تکمیل شود اما سرانجام در مارس گذشته، تنها چند دقیقه پیاده‌روی از پمپیدو متز افتتاح شد. طراحی آن خارق‌العاده است: یک خانه اربابی برج‌دار بر فراز یک بلوک نه طبقه نسبتاً معمولی.

پیشینه آن نیز به همان اندازه خیال‌انگیز است. استارک یک داستان کوتاه با عنوان زندگی دقیق مانفرد هلر خلق کرد که در آن خانه متعلق به شخصیت اصلی هم‌نام داستان، یک مخترع تنها پس از جنگ، در جریان یک زمین‌لرزه به شدت به بالا رانده می‌شود - از این رو خانه بر فراز بلوک برج قرار گرفته است. داستان همچنین شامل معشوقه او، یک شیرفروش به نام رز است که نقشش در داستان، الهام‌بخش دکور صورتی ملایم رستوران بیسترو در طبقه همکف شد.

اتاق‌های خواب و راهروها حال‌وهوایی صنعتی دارند، با رنگ‌های خنثی و دیوارهای بتنی، و آزمایش‌های عجیب علمی مانفرد در عکس‌های سیاه‌وسفید به تصویر کشیده شده‌اند. نور و رنگ از پنجره‌های شیشه‌رنگ‌آمیزی - اثر دختر طراح، آرا استارک - می‌آید که نوری زیبا بر روی رستوران و بار کوکتل پانل‌چوبی، واقع در خانه مانفرد در بالای برج، می‌تاباند.

با وجود طراحی دقیق، قیمت‌های آن نیز مقرون‌به‌صرفه است و غذا در هر دو رستوران (غذای اصلی از ۲۳ یورو) عالی است. من مارچوبه سفید با سس هلندی و ماهی کاد با آبگوشت نخود سبز سبک و سس سفید زعفرانی می‌خورم. اما وقتی سعی می‌کنم داستان کوتاه را بخوانم تا درک بهتری پیدا کنم، کاملاً گیج‌کننده به نظر می‌رسد - شاید در تطابق با این شهر شگفت‌انگیز و کنجکاوبرانگیز.

این سفر توسط گردشگری متز و مایزن هلر (اتاق دو تخته از ۱۰۶ یورو، فقط اتاق) ارائه شده است. نمایشگاه یکشنبه بی‌پایان تا ۲۵ ژانویه ۲۰۲۷ در مرکز پمپیدو متز ادامه دارد.

چرا این گزارش اهمیت دارد: تحلیل هزینه، امنیت و تصمیمات سفر

متز به عنوان یک مقصد کمتر شناخته‌شده در فرانسه، می‌تواند گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه‌تر نسبت به کلان‌شهرهایی مانند پاریس باشد. هزینه اقامت در هتل‌های طراحی‌شده مانند مایزن هلر که در گزارش به آن اشاره شد، با قیمت‌های شروع از حدود ۱۰۶ یورو برای یک شب، در مقایسه با هتل‌های مشابه در پایتخت بسیار منطقی‌تر است. هزینه غذا در رستوران‌های شهر نیز معقول گزارش شده است. از نظر امنیت، متز شهری آرام و کم‌جنب‌وجوش در منطقه گراند است محسوب می‌شود که نرخ جرم و جنایت در آن پایین است و برای مسافران انفرادی یا خانوادگی امنیت قابل قبولی دارد.

وجود حمل‌ونقل عمومی رایگان در مرکز شهر و دسترسی آسان به جاذبه‌های اصلی، بار مالی سفر را کاهش می‌دهد. برای مسافرانی که به دنبال تجربه‌ای غنی از هنر و معماری در اروپا هستند، بدون پرداخت هزینه‌های گزاف پایتخت‌های توریستی، متز می‌تواند یک کشف هوشمندانه باشد. تمرکز شهر بر موزه‌ها و بناهای تاریخی قابل پیاده‌روی، نیاز به هزینه‌های حمل‌ونقل درون‌شهری را به حداقل می‌رساند. این عوامل در کنار هم، متز را به مقصدی جذاب برای مسافران با بودجه متوسط تبدیل می‌کند که به دنبال عمق فرهنگی و زیبایی‌شناسی هستند.

چرا این سفر برای مخاطب ایرانی جذاب و ارزشمند است؟

برای گردشگران ایرانی که عموماً به دنبال مقاصد اروپایی با غنای تاریخی و فرهنگی هستند، متز می‌تواند گزینه‌ای ایده‌آل و متفاوت باشد. این شهر ترکیبی نادر از معماری‌های گوتیک، رنسانس، امپراتوری آلمانی و معاصر را در خود جای داده است که برای علاقه‌مندان به تاریخ و هنر بسیار جذاب خواهد بود. به ویژه، وجود پنجره‌های شیشه‌رنگ‌آمیزی مارک شاگال در کلیسای جامع، نمونه‌ای بی‌نظیر از تلفیق هنر مدرن با بناهای کهن است که می‌تواند برای مخاطب ایرانی آشنا با هنرهای سنتی و نقاشی‌های مینیاتور، دیدگاه جدیدی ایجاد کند.

از طرفی، متز به دلیل قرار گرفتن در منطقه گراند است، از آب‌وهوای معتدل‌تری نسبت به بسیاری نقاط دیگر فرانسه برخوردار است که سفر در فصول مختلف سال را دلپذیرتر می‌کند. برای ایرانیانی که ممکن است دریافت ویزای شنگن را چالشی بدانند، برنامه‌ریزی برای یک سفر چندمقصدی و گنجاندن شهری مانند متز در کنار مقاصد معروف‌تر، می‌تواند پرونده سفر قوی‌تری ارائه دهد. همچنین، فضای آرام و کم‌ازدحام شهر، فرصتی برای تجربه‌ای عمیق‌تر و به دور از شلوغی‌های توریستی سنگین را فراهم می‌آورد که مطابق با ذائقه بسیاری از مسافران ایرانی است.

تحلیل مدیریتی برای فعالان صنعت گردشگری ایران

گزارش حاضر از سفر به متز، نمونه‌ای عینی از موفقیت یک مقصد در اجرای استراتژی «تمایز مبتنی بر دارایی‌های فرهنگی و هنری» است. شهری که نه برند جهانی پاریس را دارد و نه سواحل نیس، اما با سرمایه‌گذاری هوشمندانه بر روی یک موزه شاخص (پمپیدو متز) و احیای بناهای تاریخی خود، توانسته است در نقشه گردشگری اروپا جایگاه ویژه‌ای پیدا کند. این رویکرد، درس مهمی برای مدیران مقاصد گردشگری در ایران دارد: لزوم حرکت از بازاریابی انبوه به سمت گردشگری تخصصی (Niche Tourism). شهرهایی مانند متز نشان می‌دهند که حتی یک جاذبه محوری قوی (مانند موزه پمپیدو) می‌تواند به عنوان «لوکوموتیو گردشگری» عمل کرده و سایر بخش‌های زنجیره ارزش مانند هتل‌ها، رستوران‌ها و حمل‌ونقل محلی را به حرکت درآورد.

نکته کلیدی دیگر، مفهوم «ایجاد تجربه روایی (Narrative Experience)» است که در هتل مایزن هلر به وضوح دیده می‌شود. این هتل تنها یک مکان اقامت نیست، بلکه با خلق یک داستان فانتزی حول شخصیت مانفرد هلر، برای مهمان خود یک «سفر روایی» خلق می‌کند. این سطح از خلق تجربه، فراتر از خدمات استاندارد هتلداری است و ارزش افزوده قابل توجهی ایجاد می‌نماید. صنعت هتلداری ایران می‌تواند با الهام از چنین نمونه‌هایی، برای اقامتگاه‌های خود در بافت‌های تاریخی (مانند خانه‌های سنتی تبدیل‌شده به هتل) روایت‌های محلی و جذاب خلق کند تا ماندگاری و رضایت مهمان را افزایش دهد.

علاوه بر این، هماهنگی و یکپارچگی بین نهادهای مختلف در متز قابل توجه است. همکاری بین مدیریت موزه پمپیدو، دفتر گردشگری شهر، اپراتورهای قایق‌های خورشیدی و هتل‌های طراحی‌شده، یک «اکوسیستم گردشگری» منسجم را شکل داده است. در ایران، اغلب شکافی بین مدیریت جاذبه‌های فرهنگی (تحت نظر میراث فرهنگی)، بخش خصوصی فعال در هتلداری و نهادهای متولی بازاریابی مقصد وجود دارد. ایجاد «کنسرسیوم‌های مقصد‌محور» با حضور تمام ذینفعان می‌تواند گام موثری در رفع این چالش باشد. در نهایت، تاکید گزارش بر دسترسی‌پذیری و حمل‌ونقل رایگان در مرکز شهر، یادآور اهمیت «گردشگری بدون مانع» است. ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای گردشگران با نیازهای ویژه، خانواده‌ها و همچنین ارائه اطلاعات به چند زبان، از جمله عواملی است که می‌تواند جذابیت مقاصد ایرانی را در رقابت جهانی افزایش دهد.