صنعت گردشگری ایران درخواست اعلام وضعیت بحران کرد

پایگاه خبری سفرنویسان: کارشناسان و فعالان حوزه سفر و توریسم، خواستار به رسمیت شناخته شدن شرایط فوق‌العاده و حالت قوه قاهره برای این صنعت در کشور شده‌اند.

با توجه به تشدید تنش‌های سیاسی و امنیتی در منطقه و افزایش ریسک‌های موجود، نگرانی‌های جدی درباره آینده آژانس‌های مسافرتی به‌ویژه آن دسته که در زمینه جذب توریست خارجی فعالیت می‌کنند، مطرح شده است. این نگرانی‌ها سبب شده تا نمایندگان بخش خصوصی از دولت و وزارتخانه متولی درخواست کنند تا با اعلام وضعیت ویژه، از آسیب‌های بیشتر به این کسب‌وکارها جلوگیری شود.

رئیس کمیته تخصصی سفر و گردشگری در اتاق بازرگانی، با اشاره به بحرانی شدن اوضاع برای تورهای ورودی و داخلی، بر ضرورت شناسایی حالت فورس ماژور و اعلام شرایط اضطراری تأکید کرد.

بر اساس اعلام دفتر روابط عمومی این کمیته، وی هشدار داد که در صورت بی‌اعتنایی به این درخواست، شرکت‌های خدمات مسافرتی فعال در حوزه بین‌الملل با زیان‌های مالی سنگین و حتی ورشکستگی روبرو خواهند شد.

تورهای بین‌المللی در دام تعهدات پیشین

رئیس این کمیسیون با اشاره به قراردادهای بلندمدتی که آژانس‌های ایرانی با همتایان خارجی خود منعقد کرده‌اند، توضیح داد: این توافق‌ها که گاهی ماه‌ها یا حتی یک سال قبل از زمان اجرای تور بسته می‌شوند، شامل تعهدات مالی گسترده‌ای برای رزرو اقامتگاه، وسایل حمل‌ونقل، راهنمای سفر و دیگر خدمات است. در شرایط کنونی و با تغییر فضای سیاسی و افزایش خطرات سفر، عملاً اجرای این تعهدات با مانع بزرگی مواجه شده است.

وی تأکید کرد: «در وضعیتی که تهدیدها از سوی برخی قدرت‌های خارجی تشدید شده و حتی احتمال درگیری نظامی مطرح است، نمی‌توان انتظار داشت فعالان بخش خصوصی بتوانند مانند روزهای عادی به تمام تعهدات خود عمل کنند. بنابراین شناسایی وضعیت اضطراری برای صنعت گردشگری یک ضرورت انکارناپذیر است.»

راه حل نجات: شناسایی حالت قوه قاهره

این مقام صنفی با اشاره به افزایش هشدارهای سفر کشورهای مختلف درباره ایران و تخلیه برخی سفارتخانه‌ها گفت: «بر اساس آمار، بیش از ۲۰ کشور هشدار سفر به ایران صادر یا سطح هشدارهای پیشین خود را ارتقا داده‌اند. شرایط داخلی نیز، از جمله قطعی گسترده اینترنت در هفته‌های گذشته، به‌طور مستقیم منجر به لغو یا به تعویق افتادن تورهای ورودی شد و تصمیم مسافران خارجی را تحت تأثیر قرار داد. در آن برهه، آژانس‌های ایرانی حتی امکان ارتباط با شرکای خارجی خود برای توضیح شرایط را نیز نداشتند. همه این عوامل می‌تواند منجر به مطالبه غرامت‌های سنگین از سوی طرف‌های خارجی علیه آژانس‌های ایرانی شود.»

وی اعلام کرد: «تنها راهکار عملی در شرایط کنونی، به رسمیت شناختن حالت قوه قاهره برای صنعت گردشگری ایران است. این اقدام می‌تواند به آژانس‌های مسافرتی اجازه دهد تا بدون مواجهه با جریمه‌های مالی سنگین، تعهدات خود را موقتاً متوقف یا قراردادها را مورد بازبینی قرار دهند.»

وی هشدار داد: «اگر این حالت به رسمیت شناخته نشود، آژانس‌های ایرانی مجبور به پرداخت خسارت لغو تورها به طرف‌های خارجی خواهند بود؛ در حالی که این لغو‌ها کاملاً خارج از اراده و کنترل آن‌ها و ناشی از شرایط کلی سیاسی و امنیتی است.»

درخواست حمایت فوری از دولت

رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی از دولت و به ویژه وزارتخانه مربوطه خواست تا با درک حساسیت شرایط، هرچه سریع‌تر اقدامات حمایتی لازم از آژانس‌های مسافرتی که در یک ماه گذشته متحمل زیان‌های فراوانی شده‌اند را به عمل آورد.

وی گفت: «اعلام وضعیت اضطراری نه تنها یک اقدام حمایتی از بخش خصوصی است، بلکه می‌تواند از فروپاشی زیرساخت‌های گردشگری ورودی کشور در آینده نزدیک نیز جلوگیری کند.»

وی افزود: به باور تحلیلگران، تأخیر در اتخاذ تصمیم مناسب، می‌تواند پیامدهای منفی بلندمدتی برای اعتبار بین‌المللی گردشگری ایران به همراه داشته باشد.

وی در پایان تصریح کرد: «صنعت گردشگری ایران سال‌ها برای بازسازی جایگاه خود در بازار جهانی تلاش کرده و اکنون بیش از هر زمان دیگری به پشتیبانی‌های حقوقی و سیاست‌گذاری‌های هوشمندانه نیازمند است.»

چرا این موضوع اهمیت دارد؟ تحلیل هزینه‌ها و تصمیمات سفر

اعلام حالت قوه قاهره یا فورس ماژور در صنعت گردشگری، تنها یک درخواست اداری نیست، بلکه مسأله‌ای حیاتی مربوط به بقای اقتصادی صدها کسب‌وکار است. آژانس‌های مسافرتی که تورهای ورودی را سازماندهی می‌کنند، معمولاً پیش‌پرداخت‌های قابل توجهی به هتل‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و راهنمایان محلی می‌پردازند. با لغو ناگهانی تورها به دلیل عوامل خارج از کنترل مانند تنش‌های امنیتی یا هشدارهای سفر، این آژانس‌ها نه تنها درآمدی کسب نمی‌کنند، بلکه باید این پیش‌پرداخت‌های از دست رفته را نیز جبران کنند. در صورت عدم شناسایی حالت فورس ماژور، آن‌ها مجبور به پرداخت غرامت‌های مضاعف به مسافران و شرکای خارجی نیز خواهند بود که می‌تواند به ورشکستگی سریع آن‌ها بینجامد.

از نگاه مسافر خارجی نیز، این شرایط به معنای افزایش ریسک سفر است. حتی اگر تمایل به دیدن ایران وجود داشته باشد، هشدارهای رسمی دولت‌ها، مشکل در دریافت بیمه سفر و نگرانی از بی‌ثباتی، تصمیم‌گیری را دشوار می‌کند. بنابراین، به رسمیت شناختن این وضعیت از سوی دولت ایران می‌تواند یک سیگنال اطمینان‌بخش به بازار جهانی ارسال کند که نشان دهد کشور شرایط غیرعادی را درک می‌کند و قصد دارد از شرکای تجاری داخلی خود در این مسیر پشتیبانی نماید. این موضوع برای حفظ حداقلی از اعتماد در زنجیره ارزش گردشگری بین‌المللی ایران ضروری است.

این خبر برای مخاطب ایرانی چه اهمیتی دارد؟

این خبر تنها مربوط به آژانس‌های مسافرتی نیست، بلکه زنجیره‌ای گسترده از مشاغل و خانوارهای ایرانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. گردشگری ورودی یکی از منابع مهم کسب درآمد ارزی و ایجاد اشتغال در کشور است. رانندگان، راهنمایان تور، صنعتگران فروشنده سوغاتی، صاحبان هتل‌ها و مهمانپذیرها، رستوران‌داران و بسیاری دیگر، به‌طور مستقیم و غیرمستقیم از حضور گردشگران خارجی نفع می‌برند. هرگونه آسیب به بخش ورودی گردشگری، مانند موجی این آسیب را به تمامی این مشاغل منتقل می‌کند و می‌تواند بیکاری و کاهش درآمد را در جامعه گسترش دهد.

علاوه بر این، سلامت صنعت گردشگری شاخصی از تصویر بین‌المللی و ثبات کشور است. وقتی گردشگری ورودی با مشکل مواجه می‌شود، تنها یک صنعت آسیب نمی‌بیند، بلکه پیامی درباره فضای کلی حاکم بر کشور به جهان ارسال می‌شود. حمایت هوشمندانه از این بخش در شرایط بحران، نه تنها می‌تواند از زیان‌های اقتصادی فوری جلوگیری کند، بلکه زیرساختی را حفظ می‌نماید که پس از آرام شدن فضا، امکان بازگشت سریع‌تر و قوی‌تر را فراهم می‌آورد. بنابراین، پیگیری این موضوع از سوی مسئولان، در واقع حمایت از اقتصاد ملی و آینده اشتغال در این حوزه است.

تحلیل مدیریتی برای فعالان صنعت گردشگری ایران

وضعیت پیش آمده را می‌توان یک «شوک بیرونی» تمام‌عیار برای اکوسیستم گردشگری بین‌المللی ایران دانست. از منظر مدیریت ریسک، صنعتی که وابستگی بالایی به ادراک از ثبات و امنیت دارد، همواره در معرض چنین شوک‌های سیاسی-امنیتی قرار دارد. آنچه اکنون رخ داده، ضعف استراتژیک در «مدیریت ریسک کلان» و «برنامه‌ریزی سناریو محور» برای چنین رویدادهایی را آشکار می‌سازد. صنعت ما عمدتاً بر مدل عملیاتی روزمره متمرکز بوده و کمتر به ایجاد «ضربه‌گیر» (Buffer) یا «صندوق اضطراری صنعتی» برای چنین بحران‌هایی اندیشیده است.

در کوتاه‌مدت، درخواست شناسایی حالت فورس ماژور یک اقدام ضروری و واکنشی است. اما درس مدیریتی بزرگ‌تر، لزوم حرکت به سمت «انعطاف‌پذیری سازمانی» (Organizational Resilience) و «چابکی کسب‌وکار» (Business Agility) است. آژانس‌ها و مجموعه‌های فعال باید مدل کسب‌وکار خود را از حالت تک‌محوری (تکیه صرف بر تورهای ورودی خاص) به سمت تنوع‌بخشی (Diversification) سوق دهند. توسعه همزمان گردشگری داخلی هدفمند، گردشگری نیچ (Niche Tourism) مانند گردشگری سلامت، طبیعت‌گردی ماجراجویانه یا گردشگری غذایی، و حتی ارائه خدمات مشاوره‌ای به مسافران خارج از کشور، می‌تواند جریان‌های درآمدی جایگزین ایجاد کند.

از سوی دیگر، نهادهای حاکمیتی و صنفی مانند وزارتخانه و اتاق بازرگانی، باید به فکر ایجاد «ابزارهای مالی مدیریت بحران» باشند. راه‌اندازی یک «صندوق تضمین خطرپذیری گردشگری» که با مشارکت بخش دولتی و خصوصی تشکیل شود، می‌تواند در زمان بروز شوک‌های مشابه، به عنوان یک شبکه ایمنی عمل کند. همچنین، تدوین «پروتکل‌های استاندارد قراردادی» که شروط فورس ماژور، همه‌گیری، یا ناامنی گسترده را به وضوح و با جزئیات تعریف می‌کند، از مشاجرات حقوقی آینده جلوگیری خواهد کرد.

در سطح کلان، این بحران اهمیت «دیپلماسی گردشگری» (Tourism Diplomacy) و «برندسازی مقصد» (Destination Branding) را پررنگ‌تر می‌کند. تصویر مقصد ایران در بازارهای جهانی نیاز به بازتعریف دارد. باید در کنار تبلیغ جاذبه‌ها، بر روی روایت‌سازی از «ثبات نسبی»، «امنیت برای گردشگر» و «پشتیبانی قوی از صنعت» نیز سرمایه‌گذاری کرد. این کار مستلزم هماهنگی بین‌دستگاهی قوی و یک کمپین ارتباطی هوشمندانه است. در نهایت، خروج از این بحران مستلزم عبور از مدیریت واکنشی و حرکت به سمت «رهبری تحول‌آفرین» (Transformational Leadership) در تمام سطوح صنعت گردشگری ایران است؛ رهبری که بتواند بحران را به فرصتی برای بازنگری، بازسازی و ایجاد بنیانی مستحکم‌تر تبدیل نماید.

دانلود رایگان مجله سفرنویسان

• شماره 12 مجله تحلیلی_تخصصی گردشگری سفرنویسان

• شماره ۱۱ مجله سفرنویسان

• شماره 10 ؛ ویژه نامه نوروز 1404

• شماره ۹ ویژه نامه “صنعت گردشگری و دولت چهاردهم”