سنجش میراث فرهنگی و طبیعی برای تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی

سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد، نقش کلیدی میراث فرهنگی و طبیعی را در سازگاری و تاب‌آوری در برابر تغییرات آب‌وهوایی به رسمیت شناخته است. این روند در سی‌امین کنفرانس اقلیمی با تصویب شاخص‌های جهانی برای هدایت اقدامات و سرمایه‌گذاری در جهت حفاظت از میراث و تقویت دانش بومی و سنتی تقویت شد و اکنون با رویکردهای مردم‌محوری مانند اتحادیه داووس برای فرهنگ ساخت‌وساز در حال پیشرفت است.

از گفت‌وگو تا سیاست‌گذاری برای میراث فرهنگی و طبیعی

در چارچوب برنامه کاری امارات و بلم که در بیست‌وهشتمین اجلاس کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل برای تدوین شاخص‌های جهانی سنجش پیشرفت در سازگاری با اقلیم ایجاد شد، یونسکو نقش فعالی در توسعه معیارهایی برای صیانت از میراث فرهنگی و طبیعی داشت. این تلاش منجر به گنجاندن هشت شاخص مرتبط با میراث در میان صد شاخص ارائه‌شده به کشورهای عضو کنوانسیون برای تصمیم‌گیری در سی‌امین کنفرانس در نوامبر ۲۰۲۵ شد. پس از بررسی کارشناسی، کشورها ۵۹ شاخص را تصویب کردند که پنج مورد آن به میراث مربوط می‌شود.

• درصد میراث فرهنگی و طبیعی در معرض خطر که اقدامات سازگاری برای افزایش تاب‌آوری در برابر مخاطرات مرتبط با اقلیم تحت سناریوهای مختلف گرمایش زمین در آنها اجرا شده است؛ اقداماتی که با هدایت دانش و روش‌های سنتی، محلی یا مردمان بومی انجام می‌شود و در صورت لزوم، به تفکیک عناصر میراث ملموس و ناملموس ارائه می‌گردد.

• نسبت میراث فرهنگی که از طریق اقدامات دیجیتالی‌سازی برای حفاظت و بازیابی، یا با ذخیره‌سازی میراث منقول در تأسیسات مقاوم در برابر اقلیم، از پیامدهای تغییرات آب‌وهوایی محافظت شده‌اند.

• درصد سایت‌ها و عناصر میراث فرهنگی که اقدامات سازگاری و برنامه‌های آمادگی اضطراری برای مخاطرات مرتبط با تغییرات اقلیمی تحت سناریوهای مختلف گرمایش زمین در آنها تدوین و اجرا شده است.

• میزان استقرار ترتیبات نهادی برای آموزش منظم در مورد سازگاری با تغییرات اقلیمی که در صورت امکان، راهنمایی‌های حاصل از دانش سنتی، محلی و مردمان بومی را نیز دربر می‌گیرد.

• درصد اقدامات سازگاری با اقلیم که بر میراث فرهنگی متمرکز بوده و مشارکت پایدار با مردمان بومی و/یا جوامع محلی را حفظ می‌کنند.

این شاخص‌ها که نزدیک به ده درصد از کل معیارهای تصویب‌شده را تشکیل می‌دهند، نشان‌دهنده افزایش توجه به میراث فرهنگی و طبیعی در چارچوب‌های سازگاری و اقدامات اقلیمی است. آنها رویکردی همه‌جانبه را منعکس می‌کنند که فراتر از زیرساخت و خطرات محیطی رفته و میراث ملموس، ناملموس و منقول را پوشش داده، مشارکت با مردمان بومی و جوامع محلی را می‌سنجد و بر اهمیت بهره‌گیری از دانش سنتی، محلی و بومی در فرآیندها و راه‌حل‌های سازگاری تأکید می‌ورزد. برای نخستین بار، آنها چارچوبی روشن برای اقدام و سرمایه‌گذاری در سازگاری اقلیمی برای میراث و همراه با آن ارائه می‌دهند و هم تاب‌آوری میراث و هم جوامعی که به آن وابسته هستند را تقویت می‌کنند.

با تولید داده‌های قابل اندازه‌گیری درباره آسیب‌پذیری، آمادگی، مشارکت جامعه و استفاده از دانش سنتی و محلی، این شاخص‌ها به دولت‌ها، اهداکنندگان و نهادهای مالی راهی ساختاریافته برای شناسایی نیازها، هدف‌گیری منابع و گسترش اقدامات ارائه می‌دهند. این معیارها همچنین بر پایه کار قبلی یونسکو در همکاری با کنوانسیون تغییرات اقلیمی در مورد خسارات غیراقتصادی ناشی از تأثیرات تغییرات آب‌وهوایی و نیز چارچوب و روش‌شناسی شاخص‌های فرهنگ یونسکو بنا شده‌اند.

نکته مهم این که این شاخص‌های مرتبط با میراث، با اسناد و سیاست‌های موجود یونسکو از جمله سند سیاستی اقدام اقلیمی برای میراث جهانی که در سال ۲۰۲۳ تصویب شد، یادداشت راهنمای اقدام اقلیمی برای میراث زنده، و توصیه‌نامه سال ۲۰۱۱ درباره چشمانداز تاریخی شهری همسو بوده و از آنها پشتیبانی می‌کنند. این شاخص‌ها معیارهای قابل اندازه‌گیری‌ای ارائه می‌دهند که کشورهای عضو می‌توانند از طریق آنها تلاش‌های سازگاری برای میراث فرهنگی ملموس و ناملموس و نیز میراث طبیعی را پایش و گزارش کنند.

فرهنگ ساخت‌وساز: پیوند سیاست جهانی با عمل محلی

یونسکو در ادامه بحث‌های سیاستی، با اتحادیه داووس برای فرهنگ ساخت‌وساز همکاری می‌کند تا شاخص‌های مرتبط با میراث مصوب در سی‌امین کنفرانس اقلیمی را از طریق مطالعات موردی شهری به مرحله عمل برساند. فرهنگ ساخت‌وساز باکیفیت که به‌عنوان طراحی مناسب شهرها و سکونتگاه‌هایی تعریف می‌شود که فراگیری اجتماعی، پایداری محیطی و حس مکان قوی را تقویت می‌کنند، راهنمای این اقدامات است. اتحادیه داووس برای فرهنگ ساخت‌وساز، یک ائتلاف جهانی از شرکای دولتی، خصوصی و جامعه مدنی با مشارکت یونسکو به‌عنوان شریک دانش، چارچوب‌های عملی همسو با توصیه‌نامه یونسکو درباره چشمانداز تاریخی شهری ارائه می‌دهد و به کشورها کمک می‌کند تا میراث فرهنگی، دانش محلی و تاب‌آوری بلندمدت جامعه را در اقدامات سازگاری ادغام کرده و تعهدات جهانی را به نتایج معنادار محلی تبدیل کنند.

ارتباط بین سیاست جهانی و عمل محلی در سی‌امین کنفرانس اقلیمی و در پنل «آزادسازی قدرت میراث فرهنگی در اقدام اقلیمی» که توسط اتحادیه داووس برای فرهنگ ساخت‌وساز و مجمع جهانی اقتصاد برگزار شد، مورد تأکید قرار گرفت. بحث‌ها بر این موضوع متمرکز بود که چگونه میراث، دانش سنتی و رویکردهای جامعه‌محور تاب‌آوری را تقویت می‌کنند و چگونه سیاست‌های اقلیمی هنگامی که در هویت محلی ریشه دارند، مؤثرتر هستند. هم‌اکنون که کشورها برنامه‌ریزی برای اجرای شاخص‌های مصوب سی‌امین کنفرانس را آغاز کرده‌اند، نشست آینده داووس در ژانویه ۲۰۲۶ فرصتی برای تعمیق بیشتر رویکردهای آگاه از میراث در برنامه‌ریزی سازگاری و استراتژی‌های سرمایه‌گذاری خواهد بود و یونسکو از کشورها در هدایت اقدامات، هدف‌گیری منابع و تقویت تاب‌آوری مبتنی بر جامعه حمایت خواهد کرد.

چرا این موضوع اهمیت دارد: تحلیل هزینه‌ها، ایمنی و تصمیمات سفر

تصویب این شاخص‌های جهانی، تنها یک دستاورد دیپلماتیک نیست، بلکه تأثیر مستقیم و ملموسی بر اقتصاد گردشگری و برنامه‌ریزی سفر خواهد داشت. با اندازه‌گیری آسیب‌پذیری میراث در برابر تغییرات اقلیمی، دولت‌ها و سرمایه‌گذاران می‌توانند منابع مالی را به‌طور مؤثرتری به سمت پروژه‌های حفاظتی و سازگاری هدایت کنند. این امر به معنای کاهش ریسک تخریب ناگهانی جاذبه‌های مهم گردشگری و در نتیجه، تضمین پایداری درآمدزایی از این بخش در بلندمدت است. برای گردشگران نیز، این اقدامات به معنی افزایش ایمنی در بازدید از سایت‌های میراثی و اطمینان از دسترسی پایدار به این مقاصد در آینده است.

از سوی دیگر، تأکید بر دانش بومی و مشارکت جامعه محلی، منجر به خلق تجربیات سفر اصیل‌تر و مسئولانه‌تری می‌شود. گردشگری که بر پایه این اصول شکل بگیرد، نه‌تنها به حفاظت از میراث کمک می‌کند، بلکه منافع اقتصادی آن مستقیماً به جوامع میزبان می‌رسد. بنابراین، آگاهی از این شاخص‌ها و چگونگی اجرای آنها توسط مقاصد مختلف، می‌تواند معیار جدیدی برای گردشگران آگاه و علاقه‌مند به سفر پایدار باشد تا مقصد بعدی خود را انتخاب کنند. سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری میراث، در واقع سرمایه‌گذاری در آینده صنعت گردشگری است.

اهمیت خبر برای مخاطب ایرانی: فرصتی برای حفاظت و توسعه

این خبر برای جامعه ایران از چند جهت حائز اهمیت است. ایران با دارا بودن شمار زیادی از سایت‌های ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو و نیز میراث فرهنگی و طبیعی غنی ثبت‌نشده، همواره در معرض تهدیدات ناشی از تغییرات اقلیمی مانند خشکسالی، سیل، فرسایش و طوفان‌های گردوغبار بوده است. شاخص‌های جدید، ابزار قدرتمندی در اختیار نهادهای متولی مانند سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و سازمان محیط زیست قرار می‌دهد تا آسیب‌پذیری این گنجینه‌های ملی را به‌طور علمی ارزیابی کرده و برای حفاظت از آنها برنامه‌ریزی کنند.

از منظر اقتصادی و توسعه‌ای، گردشگری یکی از محورهای مهم اقتصاد غیرنفتی ایران محسوب می‌شود. حفاظت از میراث در برابر تغییرات اقلیمی، به معنای حفظ سرمایه‌های اصلی جذب گردشگر و تضمین درآمدزایی پایدار از این صنعت برای نسل‌های آینده است. علاوه بر این، تأکید شاخص‌ها بر استفاده از دانش سنتی و محلی، فرصت بی‌نظیری برای مستندسازی و به کارگیری دانش کهن ایرانیان در مدیریت آب، کشاورزی و معماری سازگار با اقلیم فراهم می‌آورد. این موضوع نه‌تنها باعث تقویت هویت ملی می‌شود، بلکه می‌تواند ایران را به‌عنوان الگویی در حوزه گردشگری پایدار و سازگار با اقلیم معرفی کند.

نگاه مدیریتی: الزامات و فرصت‌های پیش روی صنعت گردشگری ایران

به‌عنوان یک متخصص حوزه گردشگری، ورود این شاخص‌های جهانی به عرصه عمل، پیامدهای راهبردی مهمی برای مدیران ارشد و سیاست‌گذاران این صنعت در ایران دارد. نخستین الزام، انجام «ارزیابی جامع ریسک اقلیمی» برای کلیه مقاصد و جاذبه‌های گردشگری شاخص کشور است. این ارزیابی باید بر اساس شاخص‌های مصوب، آسیب‌پذیری میراث ملموس و ناملموس را در سناریوهای مختلف اقلیمی بررسی کند. خروجی این فرآیند، نقشه راهی برای اولویت‌بندی پروژه‌های حفاظتی و تخصیص بهینه بودجه خواهد بود.

دوم، نیازمند بازنگری در «مدل‌های کسب‌وکار» و «زنجیره ارزش گردشگری» هستیم. سرمایه‌گذاری در اقدامات سازگاری و تاب‌آوری، باید از حالت هزینه‌ای صرف خارج شده و به‌عنوان یک سرمایه‌گذاری زیرساختی بلندمدت با «نرخ بازگشت سرمایه» قابل دفاع دیده شود. این امر مستلزم ایجاد سازوکارهای نوآورانه تأمین مالی مانند «صندوق‌های وقفی میراث»، «اوراق سبز» ویژه پروژه‌های حفاظتی و جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی از طریق طرح‌های مشارکت عمومی-خصوصی است.

سوم، بُعد اجتماعی و جامعه‌محور این شاخص‌ها فرصت طلایی برای تقویت «گردشگری مبتنی بر جامعه» و توزیع عادلانه‌تر منافع گردشگری فراهم می‌کند. برنامه‌های آموزشی و توانمندسازی برای جوامع محلی ساکن در بافت‌های تاریخی یا نزدیک به جاذبه‌های طبیعی، باید طراحی شود تا آنها نه‌تنها به‌عنوان نگهبانان میراث، بلکه به‌عنوان شرکای اصلی در ارائه تجربه سفر و بهره‌برداری اقتصادی نقش آفرینی کنند. این رویکرد به کاهش «نشت اقتصادی» و افزایش «پایداری اجتماعی» پروژه‌های گردشگری منجر می‌شود.

در نهایت، این چارچوب بین‌المللی، پنجره‌ای برای «دیپلماسی گردشگری» و «برندسازی مقصد» ایران بر مبنای مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی و احترام به میراث می‌گشاید. گزارش‌دهی شفاف و مستمر پیشرفت ایران در اجرای این شاخص‌ها نزد نهادهای بین‌المللی، می‌تواند اعتبار جهانی کشور را به‌عنوان مقصدی امن، پایدار و آینده‌نگر تقویت کند و جریان گردشگران علاقه‌مند به سفرهای مسئولانه را به سمت ایران هدایت نماید. مدیران صنعت باید این تحول را نه یک تهدید، که یک فرصت استراتژیک برای نوسازی و ارتقای جایگاه رقابتی گردشگری ایران در نقشه جهانی بدانند.