روز جهانی تالاب‌ها در ۲۰۲۶: پیوند میراث فرهنگی با طبیعت

دوم فوریه هر سال، روز جهانی تالاب‌ها گرامی داشته می‌شود. شعار سال ۲۰۲۶ میلادی «تالاب‌ها و دانش سنتی: پاسداشت میراث فرهنگی» است که بر پیوندهای عمیق و پایدار میان این پهنه‌های آبی، انسان‌ها و فرهنگ تأکید می‌کند.

تالاب‌ها از دیرباز محل سکونت، عبادت، تولید صنایع دستی و تأمین غذا بوده‌اند. دانش و تجربه‌ای که نسل‌به‌نسل منتقل شده، این محیط‌ها را شکل داده و حفظ کرده است. از دلتاهای رودخانه‌ها و دشت‌های سیلابی گرفته تا جنگل‌های حرا، زمین‌های پیت و تالاب‌های ساحلی، این بوم‌سازگان‌ها نه تنها گنجینه‌ای از تنوع زیستی هستند، بلکه منظرهای فرهنگی زنده به شمار می‌روند که تعامل پایدار انسان و طبیعت را در طول زمان به نمایش می‌گذارند.

بسیاری از محوطه‌های ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی، ارتباط تنگاتنگی با تالاب‌ها دارند. در این مکان‌ها، آداب و رسوم، باورها و سنت‌های بهره‌برداری از زمین، در پاسخ به اکوسیستم‌های وابسته به آب شکل گرفته‌اند. آثار فرهنگی میراث جهانی مانند شهرهای تاریخی، مناظر باستان‌شناسی و مکان‌های مقدس، اغلب پیدایش و تداوم حیات خود را مدیون تالاب‌های اطراف هستند که آب، خاک حاصلخیز، راه‌های حمل‌ونقل و حفاظت طبیعی فراهم می‌کنند.

امروزه نزدیک به ۱۲۰ اثر میراث جهانی، به طور کامل یا جزئی، با بیش از ۱۷۰ تالاب شناخته‌شده تحت کنوانسیون رامسر هم‌پوشانی دارند. حدود یک‌سوم از این آثار به دلیل ارزش‌های فرهنگی خود در فهرست جهانی ثبت شده‌اند.

ارتباط میان میراث فرهنگی و تالاب‌ها به وضوح در مکان‌هایی مانند زیارتگاه شینتو «ایتسوکوشیما» در ژاپن دیده می‌شود. این محوطه در محیط تالابی ساحلی قرار دارد که تحت کنوانسیون رامسر به رسمیت شناخته شده است. در اینجا، سنت‌های معنوی، آیین‌ها و طراحی منظر، پیوندی ناگسستنی با ریتم جزر و مد دارند. «ونیز و تالاب آن» در ایتالیا، قرن‌ها سازگاری انسان با محیط شکننده تالابی را نشان می‌دهد؛ جایی که این پهنه‌های آبی بر معماری، معیشت و هویت فرهنگی تأثیر گذاشته‌اند. سایت‌های دیگری مانند «منظر فرهنگی بودج بیم» در استرالیا و «دلتای سالوم» در سنگال نیز نشان می‌دهند که چگونه نظام‌های دانش مبتنی بر تالاب و روش‌های مدیریت آب، همچنان مناظر فرهنگی و سنت‌های زنده را پشتیبانی می‌کنند.

در سراسر تالاب‌های میراث جهانی، این نظام‌های دانش در سنت‌های زنده نهفته است؛ از جمله تکنیک‌های مدیریت آب، روش‌های ماهیگیری، شیوه‌های کشاورزی و آداب معنوی که هویت فرهنگی را شکل می‌دهند و در عین حال تعامل پایدار با محیط تالابی را ممکن می‌سازند. شناخت تالاب‌ها به عنوان فضاهایی از میراث زنده، به پیوند رویکردهای فرهنگی و طبیعی در حفاظت کمک می‌کند و نقش مردمان بومی و جوامع محلی را به عنوان متولیان و دارندگان دانش تأیید می‌نماید؛ تجربه و مدیریت آن‌ها برای حفظ کارکردهای بوم‌شناختی و معانی فرهنگی ضروری است.

مرکز میراث جهانی به همراه دبیرخانه کنوانسیون رامسر، روز جهانی تالاب‌ها را گرامی می‌دارد و خواستار تقویت همکاری‌ها میان میراث فرهنگی و طبیعی و شناسایی تالاب‌ها به عنوان مکان‌هایی است که فرهنگ، طبیعت و آب در آن‌ها به شدت در هم تنیده‌اند. حفاظت از تالاب‌ها در عین‌حال به معنای صیانت از مناظر فرهنگی، سنت‌های زنده و روابط دیرینه انسان و طبیعت است که طی قرن‌ها آن‌ها را شکل داده‌اند.

با بزرگداشت تالاب‌ها به عنوان میراث فرهنگی، روز جهانی تالاب‌ها در سال ۲۰۲۶ از کشورهای عضو، مدیران محوطه‌ها، جوامع و شرکا دعوت می‌کند تا تعهد خود را برای حفظ این اکوسیستم‌های حیاتی – برای مردم، برای فرهنگ و برای نسل‌های آینده – تجدید کنند.

چرا این موضوع اهمیت دارد؟

تمرکز بر پیوند فرهنگ و تالاب‌ها، نگاه ما را از حفاظت صرفاً بوم‌شناختی فراتر می‌برد. این رویکرد نشان می‌دهد که بقای بسیاری از این پهنه‌های آبی ارزشمند، وابسته به تداوم دانش سنتی و جوامعی است که قرن‌ها با آن‌ها زیسته‌اند. برای گردشگران، این به معنای تجربه‌ای غنی‌تر و اصیل‌تر است؛ سفر به مقاصدی که در آن‌ها می‌توان هم زیبایی طبیعی خیره‌کننده و هم لایه‌های عمیق تاریخ و فرهنگ انسانی را درک کرد. چنین نگاهی می‌تواند الهام‌بخش شکل‌گیری تورهای مسئولانه‌تری باشد که به جای صرفاً تماشای طبیعت، به درک تعامل انسان با آن نیز می‌پردازند.

این گزارش چه اهمیتی برای مخاطب ایرانی دارد؟

ایران با دارا بودن تالاب‌های منحصربه‌فرد و در عین حال آسیب‌پذیر مانند هامون، شادگان، انزلی و گاوخونی، به خوبی می‌تواند با این مفهوم ارتباط برقرار کند. بسیاری از این تالاب‌ها نه تنها زیستگاه پرندگان هستند، بلکه خاستگاه تمدن‌های کهن، محل زندگی عشایر و بستر شکل‌گیری فرهنگ‌های محلی خاص خود بوده‌اند. خشک شدن تالاب‌ها در ایران تنها یک فاجعه زیست‌محیطی نیست؛ بلکه به معنای از دست دادن بخشی از حافظه تاریخی، دانش بومی و سبک زندگی سازگار با طبیعت است. آگاهی از تجربیات جهانی در پیوند زدن حفاظت طبیعی با میراث فرهنگی، می‌تواند الگویی ارزشمند برای احیا و مدیریت پایدار تالاب‌های کشورمان ارائه دهد.

نکته‌ای کلیدی برای فعالان صنعت گردشگری ایران

این گزارش فرصتی طلایی برای بازتعریف محصولات گردشگری طبیعی در ایران است. به جای ارائه صرف «تور پرنده‌نگری در تالاب»، می‌توان بسته‌های سفر ترکیبی طراحی کرد که در کنار مشاهده طبیعت، گردشگر را با فرهنگ جوامع محلی حاشیه تالاب، صنایع دستی وابسته به نی و حصیر، غذاهای محلی، افسانه‌ها و آیین‌های مرتبط با آب آشنا کند. چنین رویکردی هم ارزش افزوده اقتصادی برای جوامع محلی ایجاد می‌کند، هم انگیزه‌ای قوی‌تر برای حفاظت از تالاب به عنوان یک سرمایه فرهنگی-طبیعی یکپارچه فراهم می‌آورد و هم ایران را در نقشه گردشگری مسئولانه و معنوی جهان متمایز می‌سازد.

دانلود رایگان مجله سفرنویسان

• شماره 12 مجله تحلیلی_تخصصی گردشگری سفرنویسان

• شماره ۱۱ مجله سفرنویسان

• شماره 10 ؛ ویژه نامه نوروز 1404

• شماره ۹ ویژه نامه “صنعت گردشگری و دولت چهاردهم”