بحران در صنعت گردشگری ایران؛ زیان هزار میلیاردی و تهدید شغل‌ها

به گزارش پایگاه خبری سفرنویسان، بخش گردشگری کشور در پی افزایش تنش‌های سیاسی و امنیتی و تشدید خطر درگیری نظامی، طی سی روز گذشته نزدیک به هزار میلیارد تومان متحمل ضرر شده است. فعالان این عرصه هشدار می‌دهند که ادامه این روند، نه تنها به تعطیلی گسترده آژانس‌های مسافرتی می‌انجامد، بلکه موج جدیدی از بیکاری و هزینه‌های سنگین‌تر را به دولت تحمیل خواهد کرد.

حرمت‌الله رفیعی، رییس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی ایران، در حاشیه یک نشست داخلی ابعاد این خسارت را تشریح کرد. او گفت این صنعت برخلاف سایر حوزه‌های اقتصادی، در دوران بحران هیچ کالایی برای عرضه ندارد و با مسدود شدن راه‌های فعالیت، درآمدش به صفر و حتی کمتر از آن سقوط می‌کند.

رفیعی با اشاره به ویژگی‌های خاص این حوزه تأکید کرد: گردشگری نخستین بخشی است که در ناآرامی‌ها صدمه می‌بیند. چون نه توریستی وارد می‌شود، نه امکان فروش تور وجود دارد و نه راهی برای جبران این زیان‌ها هست. در چنین وضعیتی، آژانس‌ها هیچ دریافتی ندارند، ولی مخارجشان ثابت است؛ از دستمزد کارکنان گرفته تا هزینه‌های آب، برق، اجاره و دیگر مخارج جاری. در این میان، ادارات مالیاتی نیز فشار مضاعفی به این مجموعه‌هایی که درآمدشان منفی است وارد می‌کنند.

به گفته او، حتی پیش از آغاز درگیری‌های اخیر هم وضعیت مالی دفاتر چندان مناسب نبود، اما در ماه گذشته فعالیت‌ها تقریباً به طور کامل متوقف شده و شکاف میان هزینه و درآمد به شکل بی‌سابقه‌ای عمیق‌تر شده است.

تهدید مستقیم شغل ۶۰ هزار نفر

رییس این انجمن صنفی با اشاره به نقش این بخش در ایجاد اشتغال و لزوم حفظ آن حتی در شرایط دشوار اعلام کرد: در حال حاضر حدود ۶ هزار آژانس دارای مجوز در کشور فعال هستند. اگر هر کدام به طور متوسط تنها ۱۰ نیرو داشته باشند، دست‌کم ۶۰ هزار نفر به صورت مستقیم از این راه امرار معاش می‌کنند که این رقم بدون در نظر گرفتن خانواده‌های آن‌هاست.

رفیعی هشدار داد: تداوم این شرایط، به از دست رفتن سرمایه‌های انسانی آموزش‌دیده منجر خواهد شد. خروج این نیروها از چرخه کار، بازگشت به شرایط عادی را حتی پس از پایان بحران، بسیار سخت و طولانی می‌کند.

او با مرور خاطرات دوران همه‌گیری کرونا و رکود کامل این صنعت گفت: در آن برهه، آژانس‌ها توان پرداخت حقوق کارکنان خود را نداشتند و مجبور به تعدیل نیرو شدند. آن دوره حدود دو سال طول کشید و در این مدت، بخش بزرگی از پرسنل این حوزه برای همیشه آن را ترک کردند.

رفیعی افزود: در همان سال‌ها، انجمن صنفی راهکار مشخصی به دولت ارائه داد. پیشنهاد این بود که به جای پرداخت هزینه‌های سنگین بیمه بیکاری به صورت بلاعوض، تسهیلات ارزان‌قیمت برای نگه‌داری شغل‌ها پرداخت شود. بر پایه نظر کارشناسان اقتصادی، ایجاد هر شغل در این بخش حدود ۲۰۰ میلیون تومان هزینه دارد و آن زمان پیشنهاد شد حداقل نیمی از این مبلغ به صورت وام کم‌بهره در اختیار آژانس‌ها قرار گیرد تا نیروها حفظ شوند و وام نیز بازگردانده شود. اما این طرح هرگز اجرایی نشد و نتیجه آن شد که هم آژانس‌ها نیروهای خود را از دست دادند و هم دولت متحمل خسارت‌های هنگفتی شد.

به گفته رییس این انجمن، این پیشنهاد در جلسات رسمی با حضور مقامات بلندپایه آن زمان مطرح شد، اما در نهایت به اقدام عملی منتهی نگردید.

او دلیل این بی‌توجهی را ضعف در مدیریت دانست و گفت: متأسفانه برخی مدیران بی‌درایت و بی‌مسئولیت در جایگاه‌هایی قرار گرفته‌اند که برایشان اهمیتی ندارد با آسیب دیدن این صنعت، چه تعداد بیکار می‌شوند و چه ضربه‌ای به منافع ملی وارد می‌آید.

رفیعی یادآوری کرد: در ماجرای کرونا و با نادیده گرفتن آن پیشنهاد، هزینه‌های سنگین‌تری به دولت تحمیل شد. چون نیروهای اخراج‌شده به سمت دریافت بیمه بیکاری رفتند. در حالی که می‌شد با پرداخت وام، هم اشتغال را حفظ کرد و هم منابع را بازگرداند. اما پول بیشتری صرف پرداخت بیمه بیکاری شد بدون آنکه نیروی کار به صنعت بازگردد.

هشدار مجدد در سایه تهدیدات نظامی

رییس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی ایران با اشاره به شرایط کنونی و تشدید تنش‌های خارجی گفت: امروز دوباره هشدار می‌دهم. اگر کمک‌های مالی فوری و منطقی به آژانس‌ها پرداخت نشود، دود این بحران مستقیم به چشم دولت خواهد رفت.

او خواستار اعطای وام‌های کم‌بهره به ازای حفظ هر یک از کارکنان آژانس‌ها با حداقل یک سال مهلت برای آغاز بازپرداخت شد و اعلام کرد: این بار هم تأکید می‌کنم در صورت بی‌توجهی، آژانس‌ها ناچار به قطع همکاری با نیروهای خود خواهند شد؛ افرادی که بلافاصله متقاضی بیمه بیکاری می‌شوند و هزینه آن کاملاً بر دوش دولت خواهد بود.

رفیعی یکی دیگر از مشکلات جدی این روزهای آژانس‌ها را فشار ادارات مالیاتی بر آن‌ها در شرایطی که درآمدی ندارند، عنوان کرد و گفت: امروز این دفاتر هیچ درآمدی ندارند، اما همچنان تحت فشار مالیاتی قرار می‌گیرند. در حالی که آن‌ها فروشنده محصولات دیگران هستند و خود کالایی برای فروش ندارند. تنها کارمزد فروش محصول دیگران را دریافت می‌کنند که اکنون به دلیل توقف سفرها، محصولی برای فروش وجود ندارد. اما ادارات مالیات با نادیده گرفتن این واقعیت که کارمزد فروش معاف از مالیات است، آژانس‌ها را برای پرداخت مالیات تحت فشار قرار داده‌اند.

او تأکید کرد: در شرایط فعلی، مالیات عملاً به ابزاری برای تضعیف بیشتر این صنعت تبدیل شده و بارها درباره این موضوع هشدار داده شده اما تاکنون اقدام مؤثری صورت نگرفته است.

رییس این انجمن صنفی اعلام کرد: درخواست آژانس‌های مسافرتی از وزیر میراث فرهنگی و معاونانش این است که به صورت فوری با ادارات مالیاتی وارد مذاکره شوند، شرایط واقعی این صنعت را برای آن‌ها توضیح دهند و این فشار را از دوش بخش گردشگری بردارند. چون اساساً درآمدی وجود ندارد که مشمول پرداخت مالیات شود.

به گفته او، تعلیق یا حذف مالیات آژانس‌های مسافرتی، دست‌کم برای دو سال می‌تواند مانع از فروپاشی این صنعت شود؛ صنعتی که اگر نیروی انسانی متخصص خود را از دست بدهد، حتی پس از عبور از بحران‌های سیاسی و امنیتی، بازگشت به حالت عادی سال‌ها زمان خواهد برد.

چرا این خبر مهم است؟ تحلیل هزینه‌ها و ایمنی

این گزارش فراتر از یک خبر معمولی، تصویری هشداردهنده از تبعات اقتصادی و اجتماعی بی‌ثباتی ارائه می‌دهد. از یک سو، عدد هزار میلیارد تومان خسارت تنها در یک ماه، نشان می‌دهد که صنعت گردشگری چقدر شکننده و وابسته به آرامش است. این رقم می‌تواند معادل بودجه توسعه چندین شهر کوچک یا ایجاد هزاران شغل پایدار باشد. از سوی دیگر، هشدار درباره از دست رفتن ۶۰ هزار شغل مستقیم، تهدیدی برای ثبات اجتماعی است. وقتی یک آژانس مسافرتی تعطیل می‌شود، تنها مالک آن متضرر نمی‌شود؛ یک زنجیره از رانندگان، راهنمایان تور، هتل‌ها، رستوران‌ها و فروشندگان سوغاتی نیز آسیب می‌بینند. نکته کلیدی در تحلیل ایمنی و تصمیم‌گیری مسافران این است: بی‌ثباتی و احساس ناامنی، بلافاصله و پیش از هر درگیری فیزیکی، بازار سفر را فلج می‌کند. مسافران بین‌المللی و حتی داخلی، پیش از هر چیز به دنبال اطمینان خاطر هستند. وقتی اخبار تنش‌زا غالب شود، حتی اگر خطری مستقیم وجود نداشته باشد، تصمیم سفر به تعویق می‌افتد. بنابراین، حفظ ثبات و آرامش، نه یک انتخاب، که شرط اول بقای این صنعت و جذب گردشگر است.

این گزارش چه اهمیتی برای مخاطب ایرانی دارد؟

این خبر تنها مربوط به فعالان گردشگری نیست؛ برای هر ایرانی که نگران اقتصاد، اشتغال و آینده کشور است، اهمیت دارد. گردشگری یکی از بزرگ‌ترین ظرفیت‌های اقتصادی ایران برای ایجاد شغل، کسب درآمد ارزی و معرفی چهره‌ای صلح‌طلب از کشور به دنیاست. وقتی این صنعت آسیب می‌بیند، فرصت‌های شغلی برای جوانان کم می‌شود، درآمدهای ارزی که می‌تواند در توسعه کشور نقش داشته باشد از دست می‌رود و تصویر ایران در جهان تحت تأثیر قرار می‌گیرد. از طرفی، هر خانواده ایرانی به نوعی با این صنعت در ارتباط است؛ یا به عنوان مسافر، یا به عنوان کسی که دوست یا فامیلی در این حوزه کار می‌کند. رکود گردشگری یعنی کمتر شدن امکان سفرهای داخلی مقرون‌به‌صرفه برای مردم، یعنی تعطیلی کسب‌وکارهای کوچک وابسته به گردشگر در شهرهای مختلف و در نهایت، یعنی فقیرتر شدن جامعه. پیام این گزارش برای مخاطب ایرانی این است: حمایت از گردشگری، حمایت از اقتصاد ملی و آینده اشتغال در کشور است.

نکته‌ای کلیدی برای مدیران گردشگری ایران

این گزارش زنگ خطری جدی برای تمام دست‌اندرکاران و سیاست‌گذاران این صنعت است. بحران‌های سیاسی و امنیتی ممکن است موقتی باشند، اما خسارت ناشی از آن‌ها بر پیکره نیروی انسانی آموزش‌دیده، می‌تواند ماندگار و جبران‌ناپذیر باشد. درس اصلی از دوره کرونا و هشدارهای فعلی این است: صنعت گردشگری نیازمند یک «صندوق پایدار امداد بحران» یا سازوکار مشخص حمایت‌گری است که در مواقع غیرعادی فعال شود. این سازوکار می‌تواند شامل وام‌های کم‌بهره با تنفس طولانی، تعلیق موقت مالیات‌ها و بیمه‌ها، و برنامه‌های آموزشی و معیشتی برای حفظ ارتباط نیروها با صنعت در دوران رکود باشد. مدیران ارشد باید به جای واکنش‌های مقطعی، به فکر ایجاد چنین ساختارهای تاب‌آوری باشند. سرمایه‌گذاری برای حفظ نیروی انسانی در دوران بحران، بسیار کم‌هزینه‌تر از تربیت نیروی جدید پس از بحران و پرداخت هزینه‌های اجتماعی بیکاری است. آینده گردشگری ایران به مدیریت هوشمندانه این ریسک‌ها گره خورده است.