گندی‌شاپور؛ شهری مدفون در خاک که هنوز رازهایش فاش نشده

به گزارش پایگاه خبری سفرنویسان، در فاصله‌ای نه‌چندان دور از دزفول، در میان دشت‌های آرام خوزستان، بر زمینی ایستاده‌ام که روزگاری «گندی‌شاپور» خوانده می‌شد؛ شهری با مراکز علمی، درمانی، شبکه‌های آبی و کشاورزی پیشرفته که آوازه آن مرزهای ایران باستان را درنوردیده بود. امروز اما از آن عظمت، بیش از هر چیز، سکوت خاک به گوش می‌رسد؛ خاکی که هنوز گشوده نشده است.

گندی‌شاپور؛ کلان‌شهری که در اعماق خاک خفته است

مدیر پایگاه میراث فرهنگی گندی‌شاپور درباره وسعت این منطقه باستانی توضیح می‌دهد: این ناحیه یکی از بزرگ‌ترین و آبادترین شهرهای دوره ساسانی به شمار می‌رفته که وسعتی معادل چهار در دو کیلومتر داشته و از نظر جغرافیایی یک کلان‌شهر محسوب می‌شده. آنچه اکنون دیده می‌شود، حدود هزار هکتار عرصه تاریخی است، اما خیابان‌ها، تأسیسات و فضاهای علمی و خدماتی آن کماکان در اعماق زمین پنهان مانده‌اند.

او می‌افزاید: این شهر تنها یک سکونتگاه نبود، بلکه یک قطب علمی بی‌همتا به حساب می‌آمد؛ جایی که دانش پزشکی، هندسه، جبر، ریاضیات، کشاورزی مدرن و مهندسی آب در آن به اوج خود رسیده بود.

شاهکار مهندسی آب؛ قناتی که از دزفول سرچشمه می‌گرفت

وی با اشاره به یکی از شگفت‌انگیزترین دستاوردهای این شهر بیان می‌کند: آب موجود در محل، پاسخگوی نیازهای شرب و کشاورزی صنعتی نبود. سازندگان ساسانی با مهندسی پیچیده، آب را از دزفول و از فاصله حدود ۱۴ کیلومتری، به وسیله قنات‌های زیرزمینی به این شهر منتقل کردند؛ آن هم بدون ابزارهای امروزی. این سطح از مهندسی آب، علت شهرت جهانی ساسانیان است.

به گفته او، کشت محصولاتی مانند برنج، نیشکر و غلات، نشان‌دهنده نظام پیشرفته کشاورزی و شهرسازی در این ناحیه بوده است.

آرامگاه یعقوب لیث؛ از خاک ساده تا گنبد سلجوقی

مدیر پایگاه درباره آرامگاه یعقوب لیث صفاری می‌گوید: یعقوب لیث اهل سیستان بود، از میان عیاران برخاست و با آزادسازی بخش‌هایی از ایران، نقشی کلیدی در زنده نگه داشتن هویت ایرانی ایفا کرد. او در جریان درگیری‌هایی در خوزستان زخمی شد و برای درمان به بیمارستان گندی‌شاپور آمد. پس از ۲۰ روز تا یک ماه، به دلیل شدت جراحت، وصیت کرد که اگر درگذشت، او را همان‌جا به خاک بسپارند.

در زمان خاکسپاری، هیچ گنبد و بارگاهی وجود نداشت. چند سده بعد، سلجوقیان به پاس خدمات یعقوب لیث، بنای گنبددار آرامگاه را ساختند و در دوره‌های صفوی، قاجار و پهلوی، رواق‌ها و الحاقات دیگری به بنا افزوده شد.

معماری اقلیمی؛ گنبدی که از نخل الهام گرفته

به گفته مدیر پایگاه گندی‌شاپور، مصالح آرامگاه کاملاً بومی و متعلق به حدود ۱۸۰۰ سال پیش است و با آب و هوای خوزستان سازگاری کامل دارد.

گنبد آرامگاه دوپوسته است؛ یک گنبد داخلی و یک گنبد خارجی که در خوزستان کم‌نظیر و حتی استثنایی محسوب می‌شود. شکل گنبد از ساقه نخل خرما گرفته شده و هندسه بنا به گونه‌ای طراحی شده که نور و دما کنترل شود؛ دیوارها در تابستان خنک و در زمستان گرم هستند.

مرمت انجام شده، اما کاوش نه؛ انتقاد اصلی همین‌جاست

وی با صراحت از وضعیت کاوش‌ها سخن می‌گوید: تا حدود ۱۵ سال پیش، روندهای مرمتی اصلاً رضایت‌بخش نبود. در دهه اخیر کارهای خوبی صورت گرفته، اما ما با عقب‌ماندگی چند ده‌ساله در حفاظت و مرمت روبه‌رو بوده‌ایم. از سال ۱۳۹۵ مرمت‌های جدی در دیوارهای شرقی و غربی، زیرساخت‌ها، نورپردازی، دوربین‌های مداربسته و فضای سبز آغاز شد.

اما او تأکید می‌کند مسئله اصلی، کاوش‌های باستان‌شناسی است: ما از دانشگاه، بیمارستان و ساختارهای علمی گندی‌شاپور صحبت می‌کنیم، اما همه اینها هنوز زیر خاک است. کاوش‌ها محدود بوده؛ از دهه ۶۰ میلادی تا چند سال پیش، فقط چند پروژه انجام شده. این محوطه نیازمند کاوش‌های دائمی و گسترده است.

سه نیرو برای ده هزار هکتار

یکی از جدی‌ترین چالش‌ها، کمبود نیروی انسانی است.

او می‌گوید: محوطه ما حدود ده هزار هکتار است و کل نیروی کارشناسی ما سه نفر است. با این شرایط، انتظار کارهای بزرگ، واقع‌بینانه نیست. مردم محلی، نیروهای شهری و ان‌جی‌اوها به ما کمک می‌کنند؛ اما این جای ساختار رسمی را نمی‌گیرد.

گردشگری زنده، محوطه زنده

او معتقد است حیات محوطه در گرو حضور گردشگر است: محوطه تاریخی زمانی زنده است که گردشگر داشته باشد. آمار گردشگران هر سال بهتر می‌شود. در نوروز، در یک روز تا ده هزار نفر بازدیدکننده داریم، اما فصل اصلی گردشگری نیمه دوم سال است.

یعقوب لیث و زبان فارسی

مدیر پایگاه در پایان به اهمیت تاریخی یعقوب لیث اشاره می‌کند: اگر یعقوب لیث نبود، رودکی، فردوسی و دقیقی شاید شعر می‌گفتند، اما قطعاً به فارسی نمی‌نوشتند. نقش او در رسمیت یافتن زبان فارسی انکارناپذیر است. درباره او همایش‌های بین‌المللی برگزار شده و در تلاش هستیم همایش جدیدی را پیش از عید برگزار کنیم.

آرامگاه یعقوب لیث صفاری، نه‌فقط یک بنای تاریخی، بلکه نمادی از هویتی است که هنوز بخش بزرگی از آن در دل خاک پنهان مانده. گندی‌شاپور، شهری که روزگاری علم و تمدن را به جهان صادر می‌کرد، امروز بیش از هر چیز، نیازمند کاوش، پژوهش و توجه جدی‌تر است؛ پیش از آن‌که زمان، فرصت شناخت آن را برای همیشه از ما بگیرد.