نمایشگاهی که هویت رشت را در آینه میراث زنده روایت می‌کند

مژده مصحفی توانا پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی معتقد است نمایشگاهی که این روزها در موزه دفینه برپاست، نمونه‌ای موفق از بازتاب هویت یک شهر بر اساس فرهنگ عامه، خاطرات مشترک و عناصر میراث ناملموس به شمار می‌رود. به گفته او، این رویداد تصویری از رشت ارائه می‌دهد که نه بر تاریخ رسمی، بلکه بر زندگی روزمره ساکنانش متمرکز است.

این نمایشگاه با عنوان «رشت، شهر باران و خاطره» از چهاردهم تا شانزدهم دی ماه جاری دایر است و مراسم افتتاحیه و نشست علمی آن نیز در روز نخست برگزار می‌شود.

این کارشناس با اشاره به جایگاه ویژه باران در شکل‌دهی به شخصیت این شهر شمالی بیان کرد: در رشت، باران تنها یک رخداد جوی نیست، بلکه جزئی از تجربه زیستی مردم است. ردپای آن در معماری خانه‌ها، نوع لباس‌ها، ریتم فعالیت بازار و حتی روحیات اهالی دیده می‌شود. این رویداد توانسته است باران را به عنوان نمادی هویت‌ساز و خاطره‌ای جمعی به تصویر بکشد.

او تأکید کرد که باران در این منطقه «زبانی مشترک بین نسل‌های مختلف» است؛ زبانی که در قصه‌های قدیمی، ترانه‌های محلی و حتی غذاهای سنتی نمود یافته است.

این پژوهشگر، ثبت رشت در فهرست شهرهای خلاق یونسکو را گامی مهم در شناساندن فرهنگ غنی آن دانست و افزود: خوراک در رشت صرفاً برای رفع گرسنگی نیست، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی جامعه محسوب می‌شود. غذا در اینجا روایتگر تغییر فصل‌ها، طبیعت منطقه، مناسبات اجتماعی و دانش بومی است. نمایشگاه با به نمایش گذاشتن اجزای مرتبط با خوراک، این حافظه پویا را به خوبی منعکس کرده است.

به گفته وی، بازار رشت یکی از اصلی‌ترین مکان‌های شکل‌گیری این خاطره جمعی است؛ جایی که رنگ‌ها، عطرها، صداها و طعم‌ها در کنار هم، هویت غذایی شهر را می‌سازند.

این دکترای گردشگری کودک، بخش دیگری از شخصیت رشت را در داستان‌ها و روایت‌های سینه‌به‌سینه مردم جست‌وجو کرد و گفت: افسانه‌ها بیانگر نگرش مردم به طبیعت، زندگی و جهان اطرافشان است. بازآفرینی این قصه‌ها در نمایشگاه، تلاشی برای شنیدن صدای گذشته و حفظ روایت‌هایی است که اگرچه در خطر فراموشی قرار دارند، اما هنوز در ذهن جمعی مردم زنده هستند.

او تصریح کرد که این داستان‌ها تنها بخشی از میراث ناملموس نیستند، بلکه جزیی از نظام آموزشی، اخلاقی و زیباشناسی اهالی رشت به شمار می‌روند.

لباس‌های بومی؛ بیانگر هویت در سکوت

این پژوهشگر در ادامه به نقش پوشش سنتی در بازتاب هویت شهری پرداخت و گفت: لباس‌های سنتی رشت پاسخی به آب‌وهوای بارانی و شیوه زندگی مردم است. هر رنگ و هر طرح، معنای خاص خود را دارد. نمایشگاه نشان می‌دهد که پوشاک چگونه می‌تواند روایتگر هویت فردی، جنسیت، جایگاه اجتماعی و ارتباط انسان با محیط پیرامون باشد.

او افزود که این لباس‌ها، برخلاف باور عمومی، صرفاً یک عنصر موزه‌ای نیستند، بلکه بخشی از خاطره زیسته مردم هستند که هنوز در مراسم و جشن‌های مختلف حضور پررنگی دارند.

مراسم ازدواج؛ جشن‌هایی برای پیوند اجتماعی

این کارشناس، آیین‌های عروسی را یکی از برجسته‌ترین مظاهر فرهنگ جمعی در رشت دانست و گفت: جشن‌های سنتی ازدواج در این شهر تنها پیوند دو نفر نیستند، بلکه رویدادهایی هستند که خانواده‌ها، همسایگان و جامعه محلی را گرد هم می‌آورند. موسیقی، غذا، پوشاک و نمادهای به کار رفته در این مراسم، بخشی از هویت اجتماعی مردم را شکل می‌دهند.

او بازنمایی این آیین‌ها در نمایشگاه را «لازم برای درک پیوندهای اجتماعی و انتقال فرهنگ بین نسل‌های مختلف» توصیف کرد.

رویدادی برخاسته از تجربه‌های عینی مردم

این پژوهشگر برگزاری این نمایشگاه را ادامه‌دهنده تجربه‌هایی دانست که پیش از این در قالب برنامه‌های فرهنگی مرتبط با روزهای ملی شهرها انجام شده است. او گفت: این رویداد بر مشارکت عمومی و بازتاب هویت از سطح جامعه تأکید دارد؛ یعنی از دل تجربه‌های واقعی مردم، نه از روایت‌های دست‌بالا. این نگرش باعث می‌شود تصویری که از رشت ارائه می‌شود، پویا، انسانی و مبتنی بر واقعیت باشد.

شهری که فرهنگ در آن جریان دارد

او در پایان تأکید کرد: این نمایشگاه نشان می‌دهد که رشت شهری پویاست؛ شهری که فرهنگش در قصه‌ها، خوراک، پوشاک و مراسم آن جریان دارد و همواره در حال نو شدن است. پیوند دادن این عناصر با موقعیت جهانی رشت در یونسکو، راهی برای دیده شدن فرهنگی است که ریشه در زندگی عادی مردم دارد.

نمایشگاه «رشت، شهر باران و خاطره» به مناسبت روز ملی این شهر و با پیشنهاد رئیس سابق پژوهشکده مردم‌شناسی برگزار شده و هدف آن بازخوانی هویت رشت از نگاه میراث ناملموس و فرهنگ عامه است.