جشنواره آتش نورس‌ها در شتلند؛ رویدادی فراتر از سال‌نو

پشت پرده‌ای مه‌آلود، سپیده‌دم بر فراز مجمع‌الجزایر شتلند سر می‌زند؛ اگر بتوان آن را سپیده‌دم نامید. روزها در این فصل سال انگار هرگز به‌طور کامل آغاز نمی‌شوند و با طولانی شدن شب‌های زمستان، داشتن یک سرگرمی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. در لرویک، مرکز این مجمع‌الجزایر، مردم محلی راهی منحصربه‌فرد برای گذران وقت یافته‌اند که در عین حال، تأثیرات عمیق اسکاندیناویایی بر فرهنگ و تاریخ منطقه را نیز گرامی می‌دارد.

با نزدیک شدن این جمعیت، درِ یک انبار پشت سر من به صدا درمی‌آید و یک کشتی دراز آبی رنگ با پیشانی اژدهانمای بیرون می‌آید که با طناب توسط ده‌ها نفر کشیده می‌شود. این کشتی زیبا امروز در خیابان‌های لرویک رژه خواهد رفت و سپس به‌طور آیینی به آتش کشیده خواهد شد؛ نقطه اوج جشنواره آتشین «آپ هِلی‌آ» در شتلند. این عمل تخریب نمادین، یادآور ماندالای شنی در آیین بودایی تبتی است که در آن آثار هنری پیچیده کیهان‌شناختی خلق می‌شوند و سپس به نشانه بی‌تعلقی و ناپایداری، جارو می‌شوند. لیال گِیر، که در سال‌های گذشته رهبری رژه این مراسم را بر عهده داشته و ریشی به‌سزا برای یک وایکینگ دارد، می‌گوید: «این نماد تجدید است.» اما مردی که در میان جمعیت کنار ما ایستاده توضیح دیگری ارائه می‌دهد: «در تمام طول زمستان کار دیگه‌ای اینجا برای انجام دادن وجود نداره.»

سال‌نو در شتلند در حال محو شدن است – دیگر کسی برای آن تلاشی نمی‌کند. آپ هِلی‌آ بزرگ‌ترین رویداد سال است

پس از کریسمس، شادی‌ها، کلاه‌های کاغذی و شمارش معکوس نیمه‌شب سی‌ویکم دسامبر ممکن است کمی تکراری به نظر برسند. خوشبختانه، شتلند فرصت دومی برای استقبال از سال نو ارائه می‌دهد. مجموعه جشنواره‌های آتش آپ هِلی‌آ بین ماه‌های ژانویه تا مارس این مجمع‌الجزایر را روشن می‌کنند و پایان جشن زمستانی پیشامسیحی «یول» را نشانه می‌گذارند. یازده جشنواره در سراسر جزایر برگزار می‌شود، اما بزرگ‌ترین و شناخته‌شده‌ترین آن‌ها در اواخر ژانویه در لرویک، واقع در مین‌لند، بزرگ‌ترین جزیره شتلند، برپا می‌شود.

رژه، با دنباله‌روی آن کشتی، از پیچ دیگری ناپدید می‌شود. اکنون برای تماشاگران عمومی وقفه‌ای در برنامه‌ها ایجاد می‌شود، اما نه برای وایکینگ‌های حاضر در رژه اصلی که به آن‌ها «دسته جارل» می‌گویند. آن‌ها روز را به انجام وظایف مختلف مدنی می‌گذرانند: صبحانه‌ای مفصل همراه با افراد سرشناس محلی، بازدید از مدارس و بیمارستان‌ها، سپس ناهاری مجلل و پس از آن رژه‌های بیشتر در خیابان‌ها همراه با خواندن سرود، به صدا درآوردن شمشیر و سپر و شادی عمومی.

من از این فرصت استفاده می‌کنم تا در مورد تاریخچه این رویداد مطالعه کنم و جولین گریوک، راهنمای تور شرکت «آیلند ویستا»، را در کافه «فیارا» که مشرف به اقیانوس است ملاقات می‌کنم. او می‌گوید: «آپ هِلی‌آ لرویک بیش از ۱۰۰ سال است که برگزار می‌شود و من سی سال است که در آن شرکت می‌کنم.»

به نظر می‌رسد آپ هِلی‌آ در قرن نوزدهم آغاز شده است، پس از آن که مردان جوان شتلند از جنگ‌های ناپلئونی بازگشتند با ذهنی خسته، تحمل کم در برابر کسالت و مهارتی در آتش‌بازی. آن‌ها انرژی خود را صرف «غلطاندن بشکه‌های قیر» کردند؛ عملی که در آن بشکه‌های چوبی را با کاه و قیر پر می‌کردند، آتش می‌زدند و در شهر رژه می‌بردند. جولین می‌گوید هرج و مرج ناشی از این کار برای مقامات بسیار زیاد شد و تا اواخر قرن نوزدهم، این رسم متوقف و با ساختن و سوزاندن کشتی جایگزین شد. این تغییر، آپ هِلی‌آ را به جشنی برای بزرگداشت میراث نوردیک شتلند و همچنین فصلی نو و بازگشت نور تبدیل کرد. او می‌گوید: «سال‌نو در شتلند در حال محو شدن است – دیگر کسی برای آن تلاشی نمی‌کند. آپ هِلی‌آ بزرگ‌ترین رویداد سال است.»

صدها مرد با لباس‌های مبدل – راهبه‌ها، وامبل‌ها، خدمتکاران فرانسوی – تجسم مدرن دسته‌های اولیه غلطاننده بشکه قیر هستند

وقتی از جولین خداحافظی می‌کنم، مدت‌ها است که هوا تاریک شده است. چراغ‌های خیابان‌های لرویک به مناسبت سوزاندن کشتی خاموش شده‌اند و خیابان‌ها مملو از هزاران نفر است. دسته جارل دوباره بیرون آمده‌اند، پس از می‌نوشی‌های روز، چشمانی قرمزتر و حالتی شل‌تر از صبح دارند، اما هنوز صدای رسایی دارند و این‌بار مشعل‌های افروخته به دست گرفته‌اند. آن‌ها توسط صدها مرد با لباس‌های مبدل دنبال می‌شوند: راهبه‌ها، وامبل‌ها، خدمتکاران فرانسوی. این‌ها تجسم مدرن دسته‌های اولیه غلطاننده بشکه قیر هستند که امروزه درگیری در خیابان‌ها را با اجرای اسکیت‌های کمدی در مکان‌های مختلف لرویک در شب آپ هِلی‌آ عوض کرده‌اند.

رژه به یک زمین بازی در مرکز شهر می‌رود، جایی که کشتی آغشته به پارافین منتظر است. دسته جارل و همراهانشان مشعل‌های روشن خود را به درون کشتی پرتاب می‌کنند و خیلی زود کشتی در آتش فرو می‌رود و جمعیت تماشاگر را گرم می‌کند. با فروکش کردن آتش و پراکنده شدن تماشاگران به سوی گرمای مکان‌های مهمانی پس از مراسم، برای شبی پر از اسکیت‌های کمدی، رقص محلی، سوپ و ساندویچ و نوشیدنی فراوان، به لاشه دودزده نگاه می‌کنم. فکر کردن به انرژی و مراقبتی که صرف خلق این کشتی شد و اکنون به خاکستر تبدیل شده، تقریباً دردناک است – تا این که سخنان لیال را در آن صبح به یاد می‌آورم درباره قدرت آپ هِلی‌آ به عنوان وسیله‌ای برای تجدید. او گفته بود: «سال بعد یکی دیگر می‌سازیم. دوباره از نو شروع می‌کنیم.»

آپ هِلی‌آ ۲۰۲۶ در ۲۷ ژانویه در لرویک، شتلند برگزار خواهد شد. دنیل استیبلز نویسنده کتاب «فیستا: سفری در جشن‌وارگی» است.