پس از ۹ دهه، تعیین محدوده حفاظتی بناهای باستانی ری در کانون توجه قرار گرفت

سرپرست پایگاه میراث ملی ری با اشاره به تاریخچه پژوهش‌های علمی در این ناحیه اظهار داشت: از دهه ۱۳۱۰ خورشیدی، شمار زیادی از مناطق بااهمیت کشور در شهرستان ری در فهرست آثار ملی به ثبت رسیدند. پس از آن، اریک اشمیت در مکان‌هایی مانند قلعه رشکان که در حقیقت همان شهر کهن ری محسوب می‌شود، حفاری‌هایی انجام داد و سپس کاوش در منطقه چال ترخان شروع شد. دستاوردهای این پژوهش‌ها، جامعه علمی آن روزگار را از کشفیات ارزشمند شگفت‌زده کرد اما متأسفانه اشمیت در یک سانحه هوایی درگذشت و به جز چند طرح و نقشه و داده‌های سودمند دیگر، نتوانست گزارش‌های منتشرشده‌ای مانند آنچه برای تخت جمشید یا پرواز بر فراز شهرهای ایران تهیه کرد، برای ری ارائه دهد؛ حال آنکه او به عنوان یک پژوهشگر زبده، به خوبی از جایگاه ری آگاهی داشت.

این باستان‌شناس بیان کرد: ری از دوران پیش از تاریخ به عنوان مکانی مهم برای سکونت انسان مورد توجه بوده و یافته‌های قمی‌آباد از دوره پارینه‌سنگی جدید تا تپه چشمه‌علی گواه اهمیت بسیار این ناحیه است که بعدها در عصر مفرغ و عصر آهن نیز بر اهمیت آن افزوده شد. در روزگار باستان، این شهر با نام راگا در متون نزد فرمانروایان هخامنشی دارای موقعیت ویژه‌ای بود و دست‌کم از زمان اشکانیان بر پایه شواهد باستان‌شناسی، از اعتبار بالایی برخوردار بوده است.

وی با اشاره به جایگاه ری در نوشته‌های تاریخی توضیح داد: در عصر ساسانی، نام این شهر بارها در منابع و مهرهای گلی تاریخی آمده و در دوره اسلامی، این شهر به «عروس جهان» مشهور شد و منابع آن را بزرگترین و زیباترین شهر پس از بغداد دانسته‌اند؛ شهری بزرگ، نام‌آور و تأثیرگذار.

او تأکید کرد: یکی از جنبه‌های نادیده گرفته شده در پژوهش‌های باستان‌شناسی ری، پیوند عمیق این شهر با طبرستان، دیلمستان و مازندران کنونی است؛ ارتباطی که نقشی کلیدی در دگرگونی‌های فرهنگی و هنری ایران از روزگاران دور داشته است.

این باستان‌شناس افزود: مازندران سده‌ها پس از ورود اعراب به ایران، فرهنگ ساسانی را در خود نگاه داشت، زیرا پناهگاه بسیاری از دانشمندان دوره ساسانی بود که همراه بازماندگان شاه به چین نرفته بودند. این ناحیه همواره پیوند نزدیکی با ری داشته و همین ارتباط باعث شد ری به خاستگاه و سرچشمه پدید آمدن سبک معماری رازی تبدیل شود.

وی گفت: ایرانیانی که در ری اثرگذار بودند، در زمینه‌هایی مانند فلسفه، شعر، موسیقی و معماری با پیوند پایدار میان ری و مازندران، این سبک برجسته معماری را به وجود آوردند؛ موضوعی که به زودی با مدارک باستان‌شناسی در یک مقاله تخصصی منتشر خواهد شد.

چال ترخان؛ منطقه‌ای جهانی که به فراموشی سپرده شد

وی با اشاره به کاوش‌های اشمیت در سال ۱۳۱۵ گفت: منطقه چال ترخان که در نزدیکی روستای عشق‌آباد ری واقع شده، آثاری بی‌همتا مانند گچکاری‌های گوناگون و کم‌نظیری دارد که امروز نمونه‌هایی از آنها در معتبرترین موزه‌های جهان نگهداری می‌شود.

مدیر پایگاه میراث فرهنگی ری توضیح داد: در آغاز گمان می‌رفت این گچکاری‌ها مربوط به دوره ساسانی هستند، اما بعدها دبورا تامسون با پژوهش‌های خود در پایان‌نامه نشان داد که این آثار عموماً به اوایل دوره اسلامی و به ویژه عصر اموی تعلق دارند.

وی افزود: چال ترخان یکی از معدود مناطق است که دوره گذار از فرهنگ عصر ساسانی به اوایل دوره اسلامی در ایران را نشان می‌دهد؛ منطقه‌ای که امروز آن را فراموش کرده‌ایم و به حال خود رها شده است.

نبود محدوده و حریم در بسیاری از آثار تاریخی ری

وی تأکید کرد: پس از گذشت بیش از ۹۰ سال هنوز بسیاری از مناطق ری محدوده و حریم مصوب ندارند.

او نبود عرصه و حریم برای آثار تاریخی ری را یک مشکل جدی و موضوع قابل انتقاد به میراث فرهنگی کشور دانسته و افزود: مهم‌ترین هدفی که اکنون پیگیری می‌کنیم تعیین عرصه و پیشنهاد حریم این مناطق است؛ اقدامی که باید دهه‌ها پیش انجام می‌شد.

وی به یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های نابودی میراث ری اشاره کرد و گفت: از سال ۱۳۱۶، با ساخت کارخانه سیمان در کنار قلعه رشکان و پای کوه طبرک، روند تخریب این کوه افسانه‌ای و تاریخی آغاز شد؛ کوهی که بخش مهمی از آثار شهر باستانی ری در پیرامون و روی آن قرار داشت.

او از نابودی یک نقش‌حجاری قاجاری مربوط به فتحعلی‌شاه ـ در حال شکار شیر ـ خبر داد که احتمالاً در حدود سال ۱۳۴۰، بر اثر برداشت‌های کوه توسط کارخانه از میان رفته است.

نقش‌حجاری‌های قاجاری؛ آخرین پیوند ری و آن‌سوی البرز

مدیر پایگاه میراث فرهنگی ری آخرین نمود ارتباط ری با آن‌سوی البرز را به دوره قاجار مربوط دانست و گفت: فتحعلی‌شاه دو نقش‌حجاری در این ناحیه داشت که یکی از آنها در رشکان نابود شده و دیگری همان نقش‌حجاری شناخته‌شده چشمه‌علی است.

از دیگر نگرانی‌هایی که در سال‌های اخیر در پایگاه میراث فرهنگی ری مطرح شده بود، موضوع خشکیدن آب در چشمه‌علی بود که درباره آن گفت: آب وجود دارد. اما در پیرامون چشمه، پروژه‌های ساختمانی در حال اجراست که با پمپاژ حجم زیادی از آب، ساخت‌وسازهای زیرزمینی خود را پیش می‌برند. بنابراین باید بررسی کرد چه عاملی باعث قطع آب چشمه‌علی شده است.

او تأکید کرد: چشمه‌علی نه‌تنها باید به عنوان یک اثر تاریخی، بلکه به عنوان یک اثر طبیعی ـ فرهنگی با حریم مستقل دیده شود.

۶۰ حلقه چاه؛ تهدید جدی برای چشمه‌علی

به گفته این کارشناس، علاوه بر حفر تونل مترو، حدود ۶۰ حلقه چاه در محدوده کوه‌های بی‌بی شهربانو، طبرک و اطراف چشمه‌علی حفر شده که می‌تواند مسیر طبیعی آب را تغییر دهد.

او ضمن قدردانی از عملکرد دادستانی ری که بزرگترین پشتیبان میراث فرهنگی است، خواستار ورود دادستانی و دستگاه قضایی برای مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز شد: دادستانی با پیگیری مؤثر و ایجاد یک کارگروه تخصصی در صدد بازگرداندن آب به چشمه‌علی است.

وی تأکید کرد: تعیین حریم قلعه رشکان باید در اولویت فعالیت‌ها در دوره جدید قرار گیرد. البته فصل اول این کار انجام شده و فصل دوم باید هرچه سریع‌تر تکمیل و ضوابط آن مصوب شود. تعیین حریم چال ترخان و آثار طبیعی چشمه‌علی نیز ضروری است.

او با اشاره به ساختار شهر باستانی ری گفت: باروی شهر، مدینه داخله و خارجه (شهر درونی و بیرونی)، گورستان‌های زیرین و زبرین، همگی بخش‌های یک مجموعه بزرگ شهری هستند که نشانه‌های گسترش آن در مکان‌هایی مانند ابن‌بابویه و برج طغرل نیز دیده می‌شود.

بودجه اندک و انتظار از نهادهایی مانند شهرداری‌ها و ارتش

مدیر پایگاه میراث فرهنگی ری با اشاره به کمبود بودجه و اعتبار برای اجرای برنامه‌های در نظر گرفته شده برای ساماندهی و احیای آثار تاریخی ری در بخش میراث فرهنگی اعلام کرد: انتظار ما از شهرداری، شورای شهر و مجموعه گردشگری بیش از میراث فرهنگی است و همه نهادها باید دست به دست هم دهند تا پایگاه تاریخی ری حفظ شود. تنها در آن صورت می‌توان امید به ثبت جهانی داشت وگرنه این یک آرزوی دست‌نیافتنی است.

او اعلام کرد: گسترش شهری بزرگ‌ترین معضل مناطق ارزشمند تاریخی ری است و این محوطه باستانی از گذشته تا امروز مورد بی‌مهری قرار گرفته است.

وی تأکید کرد: از ساخت کارخانه سیمان در دل شهر باستانی تا تخریب کوه‌ها همگی به این محوطه باستانی آسیب رسانده‌اند و اگر این رویدادها در شوش یا هگمتانه رخ می‌داد، مردم مانع از آن می‌شدند. از دیگر سازه‌هایی که در مجاورت قلعه رشکان در سال ۱۳۱۶ ساخته شد کارخانه گلیسیرین است که متعلق به سازمان اتکا وابسته به ارتش است که شاید بتوان از آنها جهت نگهبانی از این اثر حداقل توقعی داشت.

در پایان او از تمام کوشش‌های ارزشمندی که سال‌های پیش در این مناطق صورت گرفته سپاسگزاری کرد.