طرحی تازه برای زنده کردن قلب تاریخی موصل

 رئیس‌وزرای عراق دستور اجرای مرحله اول یک برنامه کلان با نام «نبض موصل» را صادر کرده است. هدف از این برنامه، نوسازی و احیای بخش قدیمی و تاریخی شهر موصل عنوان شده است.

بر پایه خبری که از یک خبرگزاری بین‌المللی منتشر شده، موصل در طول اعصار گذشته از جایگاهی ممتاز در زمینه‌های بازرگانی، هنر، معماری و هم‌زیستی فرهنگی برخوردار بوده، اما در سال‌های اخیر و به ویژه در جریان درگیری‌ها، آسیب‌های فراوانی دیده است. به همین خاطر، بخش عمده‌ای از هسته کهن این شهر شامل معابر، بازارهای قدیمی، مساجد و کلیساهای تاریخی نیازمند مرمت فوری و تخصصی است. حالا با شروع برنامه «نبض موصل»، گام راهبردی دولت عراق برای بازگرداندن هویت تاریخی این شهر عملیاتی شده است.

بر اساس این گزارش، طرح «نبض موصل» الهام گرفته از پروژه‌ای مشابه با نام «نبض بغداد» است که با هدف بازسازی ساختمان‌های تاریخی، ارتقای زیرساخت‌های شهری و احیای جایگاه فرهنگی و گردشگری موصل به اجرا درآمده است.

احیای هسته کهن عراق با نبض موصل

محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق، در جلسه‌ای با حضور استاندار نینوا، مقامات دولتی و نمایندگان اتحادیه بانک‌های خصوصی این کشور، آغاز عملیات طرح «نبض موصل» برای بازسازی و احیای بخش تاریخی شهر را اعلام کرد. در این نشست، مراحل اجرایی طرح و ساختمان‌های شاخصی که قرار است مورد بازسازی قرار گیرند، تشریح شد.

رئیس‌وزرای عراق در این جلسه با تأکید بر ضرورت حفظ هویت تاریخی موصل، دستور تشکیل کمیته ویژه‌ای تحت ریاست استاندار نینوا برای نظارت مستقیم بر پیشرفت پروژه را صادر کرد. منابع مالی مورد نیاز این طرح نیز از سوی دولت مرکزی عراق و اتحادیه بانک‌های خصوصی آن کشور تأمین خواهد شد.

فاز اول این پروژه شامل مرمت و نوسازی خیابان «فاروق» است؛ مسیری دو کیلومتری که ناحیه ساحلی رود دجله را به مرکز تاریخی موصل وصل می‌کند و بناهای مهمی مانند مسجد تاریخی «النوری» و کلیسای معروف «ساعت» را در بر می‌گیرد.

خیابان فاروق در گذشته شاهراه تاریخی شهر موصل به شمار می‌رفت و به عنوان قلب تپنده حیات اجتماعی و اقتصادی این شهر شناخته می‌شد. بازسازی این محور، نقطه شروع دوباره زندگی در بافت کهن موصل محسوب می‌شود.

یک خبرگزاری بین‌المللی اعلام کرده که مقامات اجرایی، هدف نهایی این طرح را تبدیل دوباره موصل قدیم به یک کانون پویای فرهنگی و گردشگری و معرفی غنای تاریخی این شهر به جهانیان عنوان کرده‌اند؛ شهری که میراث معماری و تاریخی آن، روایتگر سده‌ها تمدن و تعامل میان اقوام و ادیان مختلف است.

موصل؛ از دوران باستان ایران تا ویرانه‌های نینوا

بر اساس این گزارش، شهر موصل، مرکز استان نینوا در شمال عراق و یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین کانون‌های تمدنی در منطقه میان‌رودان به شمار می‌رود. این شهر در کرانه غربی رود دجله و نزدیک به ویرانه‌های نینوا، پایتخت باستانی امپراتوری آشور با قدمتی هزاران ساله قرار گرفته است. موقعیت راهبردی موصل در مسیرهای بازرگانی شرق و غرب، باعث شده تا این شهر در طول تاریخ نقشی برجسته در تجارت، فرهنگ و حیات اجتماعی منطقه ایفا کند. در دوره‌های اسلامی نیز موصل یکی از مراکز مهم علمی، هنری و اقتصادی بود و صنعتگران و تاجران آن در سراسر جهان اسلام شناخته شده بودند.

موصل در طول تاریخ دارای پیوندهای عمیق و گسترده با ایران بوده است. از روزگاران باستان، به ویژه در زمان هخامنشیان تا ساسانیان، این ناحیه در قلمرو نفوذ ایران قرار داشت و راه‌های تجاری ایران به سوی مدیترانه از اطراف موصل می‌گذشت.

پس از گسترش تمدن اسلامی نیز ارتباطات علمی، مذهبی و فرهنگی میان موصل، بغداد و مراکز علمی ایران تقویت شد و شمار زیادی از دانشمندان و نویسندگان ایرانی در این شهر به فعالیت پرداختند.

پیوندهای مذهبی، حضور اقوام کرد و ترکمن در مناطق پیرامونی و نقش بازرگانی موصل، ارتباط این شهر با ایران را در دوره‌های گوناگون تاریخی تداوم بخشید.

در دوران معاصر نیز موصل همواره یکی از محورهای اصلی روابط ایران و عراق بوده و همکاری‌های اقتصادی، فرهنگی و مشارکت ایران در فرآیند نوسازی این شهر نمونه‌هایی از تداوم این پیوند تاریخی است.

موصل امروز با مجموعه‌ای از میراث آشوری، اسلامی و عثمانی نه تنها بخشی از هویت تاریخی عراق را شکل می‌دهد، بلکه بازتاب‌دهنده پیوندها و تعاملات تمدنی میان کشورهای منطقه از جمله ایران است. در نتیجه، نگهداری و نوسازی این شهر به معنای حفظ بخشی از حافظه تاریخی مشترک و تمدنی خاورمیانه است.

شهر موصل به دلیل تنوع تاریخی و فرهنگی، آثار باستانی ارزشمند و ساختمان‌های شاخص بسیاری را در خود جای داده است. ویرانه‌های نینوا، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی جهان، با دروازه‌ها و دیوارهای دفاعی عظیم، یادگار تمدن آشوری است و در نزدیکی این شهر قرار دارد.

در داخل موصل نیز بناهای تاریخی متعددی از دوره‌های مختلف به چشم می‌خورد؛ از جمله مسجد جامع النوری که در سده ششم هجری بنا شد و مناره مشهور «الحدباء» که نماد شناخته‌شده‌ای از معماری دوره اسلامی عراق است. کلیسای ساعت نیز یکی از مهم‌ترین آثار مسیحی موصل به شمار می‌رود که به دلیل برج ساعتی که در دوره عثمانی توسط فرانسوی‌ها در آن نصب شد، به این نام شهرت یافته است.

مسجد و آرامگاه یونس نبی (ع) نیز که در دوره‌های تاریخی و اوایل اسلام بر بقایای کاخ‌های آشوری ساخته شد، برای قرن‌ها محل زیارت مسلمانان، مسیحیان و یهودیان بود.

بناهای تاریخی و بازارهای سنتی موصل با کوچه‌های باریک سنگی، معماری منحصر به فردی را پدید آورده‌اند که بخش مهمی از میراث فرهنگی این شهر محسوب می‌شوند و اکنون قرار است با دستور محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق مورد بازسازی و مرمت قرار گیرند.