گناباد؛ خاستگاه سفال‌های پنج هزارساله در دل بیابان

در بخش جنوبی استان خراسان رضوی، روستایی قدیمی به نام مند واقع شده که خاکش نه فقط برای کشاورزی، بلکه برای آفرینش آثار هنری ارزشمند است.

بررسی‌های باستان‌شناسان در جنوب این استان نشان می‌دهد نخستین نمونه‌های ظروف سفالی در این ناحیه به روزگاران بسیار دور تعلق دارد. یافته‌های به دست آمده از اطراف گناباد شامل قطعاتی با طرح‌های هندسی و طبیعی است که تمدن پیشرفته ساکنان این خطه را در حدود پنج هزار سال پیش به نمایش می‌گذارد.

این پیشینه طولانی باعث شده تا سفال‌های مند، نزد پژوهشگران، دوستداران میراث فرهنگی و مسافران داخلی و خارجی از اعتبار خاصی برخوردار شود.

این هنر دستی یکی از اصیل‌ترین و قدیمی‌ترین رشته‌های هنری ایران به شمار می‌رود و تحقیقات باستان‌شناسی ریشه آن را به بیش از پنج هزار سال قبل نسبت می‌دهد.

ریشه‌های کهن سفال‌گری مند؛ از محوطه‌های باستانی تا کارگاه‌های امروزی

این خاک کهن، روایتگر تاریخ مردمانی است که در گرمای بیابان، از خاک جان بخشیدند و اندیشه خود را بر ظروف سفالی نقش زدند.

مدیر اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گناباد اعلام کرد: در حال حاضر نزدیک به ۴۰۰ هنرمند در بخش صنایع‌دستی این شهرستان فعالیت می‌کنند که تولیدات آن‌ها در ۱۵ کارگاه و ۳۰ فروشگاه عرضه می‌شود.

وی در گفت‌وگو با خبرگزاری ایسنا عنوان کرد: از این میان، ۳۰ واحد به شکل تخصصی به ساخت و فروش سفال مند مشغول هستند؛ آماری که گویای رونق قابل توجه این حرفه در منطقه است.

او بیان داشت: یکی از وجوه تمایز سفال‌گری مند، مشارکت چشمگیر زنان در مرحله تزیین و رنگ‌آمیزی آثار است.

نزدیک به تمامی نقاشان روی سفال در گناباد را بانوان تشکیل می‌دهند؛ افرادی که با سلیقه و احساس لطیف خود، جان تازه‌ای به ظروف خام می‌بخشند.

مدیر این اداره افزود: سفال‌گری در مند، تنها یک پیشه نیست، بلکه بخشی از فرهنگ زندگی مردم این دیار است. زنان این سرزمین با قلم مو، خاطره گذشتگان را بر سفال‌ها ثبت می‌کنند و همین تداوم، رمز پایداری این هنر در طول سده‌ها بوده است.

وی ادامه داد: تولیدکنندگان بر اساس تقاضای بازار عمل می‌کنند و فرآیند ساخت، کاملاً با خواست خریداران محلی هماهنگ است. برخلاف بسیاری از صنایع‌دستی تزیینی، سفال گناباد کاربردی است؛ مردم منطقه هنوز از ظروف سفالی برای نیازهای روزمره بهره می‌برند و همین امر سبب شده مشتریان اصلی، خود ساکنان گناباد و حومه باشند.

رئیس اداره میراث فرهنگی گناباد گفت: آنچه سفال مند را از دیگر نمونه‌های ایرانی متمایز می‌سازد، ترکیبی از سادگی و اصالت است. این ظروف معمولاً از خاک مرغوب مناطق بیابانی اطراف ساخته می‌شوند؛ خاکی که پس از آماده‌سازی و شکل‌گیری، در کوره‌های سنتی و با حرارت بالا پخته می‌شود.

او بیان کرد: رنگ اصلی این سفال‌ها، سرخ آجری یا قهوه‌ای متمایل به قرمز است که از ترکیب طبیعی خاک و گرمای ناشی از سوخت گیاهی پدید می‌آید و به اثر حال‌وهوای گرم و زمینی می‌بخشد.

وی اظهار داشت: طرح‌های روی سفال‌های مند اغلب از طبیعت و هندسه کویر الهام گرفته‌اند؛ خطوط موجدار، نقش برگ، گل‌های ساده و نمادهایی که نسل به نسل انتقال یافته و امروز با کمی تغییر، در کارگاه‌های نسل جوان ادامه دارد.

او افزود: این هنر، برخلاف بسیاری از رشته‌های دیگر، توانسته هویت خود را حفظ کند. سفال‌گری مند هنوز با روش‌های سنتی انجام می‌شود؛ هرچند هنرمندان جوان امروزی در تلاش هستند تا مواد و طرح‌های نو را با شیوه‌های کلاسیک درآمیزند تا هم هویت تاریخی را پاس بدارند و هم پاسخگوی سلیقه بازار امروز باشند.

مدیر اداره میراث فرهنگی گناباد با اشاره به استقبال روزافزون مسافران داخلی و خارجی از بازدید کارگاه‌های سفال‌گری مند گفت: بسیاری از تورهای فرهنگی و طبیعت‌گردی که مقصدشان جنوب خراسان رضوی است، بازدید از این کارگاه‌ها را در برنامه خود قرار می‌دهند.

وی عنوان کرد: گردشگران در این مکان‌ها نه تنها مراحل ساخت را از نزدیک می‌بینند، که می‌توانند تجربه لمس خاک، کار با چرخ سفال‌گری و رنگ‌آمیزی را نیز داشته باشند؛ تجربه‌ای هم آموزشی است و هم بر شناخت فرهنگ بومی منطقه اثر می‌گذارد.

وی تأکید کرد: گسترش گردشگری فرهنگی در گناباد با محوریت سفال مند، می‌تواند نقش مهمی در رونق اقتصادی روستاهای منطقه ایفا کند. برپایی نمایشگاه دائمی و طراحی مسیرهای بازدید در نقاطی مانند روستای مند، شهر کاخک و مرکز گناباد، از طرح‌های در دست بررسی این اداره است.

گناباد از دیرباز سرزمین تمدن‌های کهن بوده و وجود آثاری مانند قنات قصبه ثبت شده در فهرست جهانی یونسکو، گواه عمق فرهنگ و دانش مردمان آن است. سفال مند نیز بخشی از این میراث فرهنگی زنده است که از دل همان تمدن برخاسته و هنوز در جریان زندگی مردم قرار دارد.

رئیس اداره میراث فرهنگی گناباد گفت: سفال مند، فقط یک هنر دستی نیست، بلکه نمایشی از فرهنگ، باور و هویت مردم گناباد است. طرح‌های ساده آن، بازتاب نگاه ساکنان این سرزمین به طبیعت و هستی است و تداومش در گذر هزاران سال، نشانه استواری روح ایرانی در برابر دشواری‌ها و دگرگونی‌های زمانه است.

وی با اشاره به جایگاه ملی و بین‌المللی این هنر افزود: این رشته سنتی در فهرست میراث ناملموس ملی کشور ثبت شده و اکنون گام‌هایی برای ثبت جهانی آن در یونسکو برداشته شده است. تحقق این هدف می‌تواند به شناساندن فرهنگ خراسان جنوبی و رونق بیشتر صنایع‌دستی منطقه یاری رساند.

در شرایطی که بسیاری از صنایع‌دستی ایران به دلیل محدودیت‌های اقتصادی و تغییر ذائقه بازار در معرض فراموشی قرار گرفته‌اند، سفال مند توانسته موقعیت خود را حفظ کند.

سفال مند به دلیل کاربردی بودن و قیمت مناسب، مشتریان ثابتی در میان مردم محلی دارد. ظروف پخت‌وپز، کوزه‌های نگهداری آب، آسیاب‌های دستی و حتی اشیای تزیینی، همگی از این جنس تولید می‌شوند.

مدیر این اداره گفت: چون سفال مند صرفاً تزیینی نیست و در زندگی روزمره استفاده می‌شود، بخش عمده‌ای از خریداران آن ساکنان خود منطقه هستند.

وی با بیان اینکه به منظور پشتیبانی از هنرمندان و آموزش نسل جدید، برنامه‌هایی برای آموزش پایه سفال‌گری در مدارس و مراکز فنی‌وحرفه‌ای در دست اجراست، اظهار کرد: ماندگاری این هنر، در گرو آموزش پیوسته و حمایت‌های مادی و فرهنگی از خانواده‌های هنرمند است؛ اگر این آموزش‌ها تداوم یابد، سفال مند نه فقط میراثی از گذشته، که سرمایه‌ای برای آینده خواهد بود.

وی افزود: طرح‌های حمایتی در زمینه تسهیلات مالی برای گسترش کارگاه‌ها، حضور در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی و بازاریابی آنلاین صنایع‌دستی به ویژه سفال مند، از برنامه‌های آینده این اداره است.

سفال مند گناباد، تنها هنر شکل دادن به خاک نیست؛ بلکه ترجمه هزاران سال فرهنگ، کوشش و سازگاری انسان با طبیعت کویر است. این سفالینه‌های ساده اما باشکوه، روایتگر روزگارانی هستند که انسان ایرانی با دستان خود تاریخ را نوشت.

ایجاد شغل برای ۳۷۰ نفر با محوریت سفال‌گری در روستای مند گناباد

روستای تاریخی مند در گناباد، به عنوان یکی از کانون‌های مهم صنعت سفال‌گری در ایران، نقش مهمی در ایجاد اشتغال و افزایش درآمد ساکنان خود دارد.

فرماندار گناباد با تأکید بر اهمیت این صنعت و ظرفیت‌های بی‌نظیر آن گفت: صنعت سفال‌گری در مند برای ۷۰ نفر به شکل مستقیم و برای بیش از ۳۰۰ نفر دیگر به شکل غیرمستقیم فرصت درآمدزایی فراهم کرده است.

وی بیان کرد: سفال‌گری در روستای مند نه فقط به عنوان یک صنعت دستی، که یک فرصت اقتصادی مهم برای ساکنان روستا شناخته می‌شود. این صنعت، از نظر اقتصادی برای خانواده‌های روستایی اهمیت دارد، چرا که درآمد حاصل از آن می‌تواند به بهبود معیشت و کیفیت زندگی آن‌ها بینجامد.

وی اظهار داشت: با توجه به اینکه بیشتر فعالان این عرصه، به ویژه در حوزه نقاشی و طراحی سفال، را بانوان تشکیل می‌دهند، این رشته به عنوان بستری مناسب برای توانمندسازی اقتصادی زنان نیز به شمار می‌رود.

فرماندار گناباد بیان کرد: در واقع، حدود سه‌چهارم از فعالان این حوزه را بانوان تشکیل می‌دهند که نشان‌دهنده مهارت آنان است. این امر باعث افزایش اعتماد به نفس و استقلال مالی در میان زنان روستایی می‌شود و می‌تواند به تغییر نگرش جامعه نسبت به نقش زنان در اقتصاد کمک کند.

وی با اشاره به برنامه‌های حمایتی گفت: تولیدکنندگان و هنرمندان عرصه سفال‌گری می‌توانند با مراجعه به بخشداری مرکزی، در صورت دارا بودن شرایط، از تسهیلات حمایتی مختلف، از جمله تسهیلات اشتغال بهره‌مند شوند. این کمک‌های دولتی می‌تواند در ارتقای کیفیت تولید و افزایش ظرفیت کارگاه‌ها مؤثر باشد.

وی افزود: این تسهیلات به هنرمندان این حوزه امکان می‌دهد با بهبود فناوری و روش‌های تولید، محصولات بهتری ارائه دهند و در نتیجه، بازار فروش خود را گسترش دهند. این امر نه تنها بر ایجاد شغل اثر مستقیم دارد، که بر کیفیت تولیدات نیز تأثیر مثبت خواهد گذاشت.

فرماندار گناباد همچنین بر ضرورت پیگیری جدی برای ثبت روستای مند به عنوان روستای ملی سفال تأکید کرد و افزود: این اقدام نه تنها در حفظ و معرفی این گنجینه ارزشمند فرهنگی و هنری اهمیت دارد که می‌تواند در جذب گردشگر و شناساندن این صنعت به مخاطبان ملی و بین‌المللی نیز مؤثر باشد. ثبت ملی به معنای آن است که این روستا به عنوان یک میراث فرهنگی شناخته شده و به حفظ فرهنگ و آیین‌های مرتبط با سفال‌گری یاری می‌رساند.

حفظ این دستاوردها به معنای حفظ یک هویت ملی و فرهنگی است که می‌تواند برای نسل‌های آینده نیز باقی بماند. گردشگران و هنردوستان با سفر به این روستا می‌توانند با روش‌های سنتی و هنری سفال‌گری آشنا شوند و به این ترتیب، تعاملی فرهنگی و اقتصادی شکل گیرد.

وی افزود: صنعت سفال‌گری در روستای مند گناباد نه فقط به عنوان یک فعالیت هنری، که پایه‌ای برای اشتغال و بهبود کیفیت زندگی در این منطقه شناخته می‌شود. اقدامات حمایتی دولت و همچنین برنامه‌های آینده برای ثبت ملی این روستا می‌تواند موجب تقویت این صنعت و ایجاد فرصت‌های بیشتر برای ساکنان آن شود. با توجه به ظرفیت‌های موجود، تداوم و تقویت این صنعت می‌تواند الگویی موفق برای دیگر روستاها نیز باشد.

امروز، مند نه فقط روستایی در گوشه‌ای از خراسان، که کانون زنده میراث هنری ایران است؛ جایی که خاک سخن می‌گوید، رنگ‌ها از دل طبیعت برمی‌خیزند و هنرمند پلی میان دیروز و امروز می‌سازد. سفال‌گری در مند به عنوان فرآیندی هنری، با درهم‌آمیختن خاک، آب و هنر، آثاری منحصر به فرد می‌آفریند که داستان‌ها و تجربه‌های نسل‌های گذشته را روایت می‌کند.

سفال‌گری در مند از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته و به نوعی سفیر فرهنگ و هنر ایرانی در دیگر نقاط کشور و حتی جهان شده است. جشنواره‌ها و نمایشگاه‌های مختلف هنری که به ویژه درباره سفال و صنایع دستی برگزار می‌شود، فرصتی مناسب برای هنرمندان این روستا فراهم می‌آورد تا آثار خود را معرفی و به فروش برسانند. این روند می‌تواند به جذب گردشگر و هنردوست بینجامد و به رونق اقتصادی این روستا کمک کند.

علاوه بر این، کارگاه‌های آموزشی برای جوانان و علاقه‌مندان به سفال‌گری در این روستا برپا شده است. این کارگاه‌ها نه فقط به حفظ روش‌های سنتی یاری می‌رساند، که روح خلاقیت و نوآوری را در میان جوانان زنده نگه می‌دارد. به این ترتیب فرهنگ و هنر مرتبط با سفال‌گری از نسلی به نسل دیگر انتقال می‌یابد.

اگرچه صنعت سفال‌گری در مند پیشرفت‌های چشمگیری داشته، اما چالش‌هایی نیز در این مسیر وجود دارد. یکی از چالش‌ها، افزایش رقابت از سوی محصولات پیشرفته و صنعتی است که می‌تواند تهدیدی برای این هنر سنتی به شمار آید. افزون بر این، نوسان بازار و تأثیرات اقتصادی جهانی بر قیمت مواد اولیه می‌تواند بر تولید سفال اثر بگذارد.

با این همه، با پشتیبانی‌های دولتی و تسهیلات مرتبط، می‌توان این چالش‌ها را به فرصت بدل کرد. ارتقای کیفیت و طراحی، گسترش بازارهای محلی و بین‌المللی و ایجاد آگاهی نسبت به ارزش هنری و فرهنگی سفال‌های مند می‌تواند به آینده‌ای روشن‌تر برای این صنعت منجر شود.

سرمایه‌گذاری در این هنر و صنعت نه فقط به رونق اقتصادی روستای مند کمک می‌کند، که میراث غنی و زنده فرهنگی ایران را به نسل‌های آینده منتقل خواهد کرد تا این هنر جاودان، همواره پویا باقی بماند. سفال‌های مند گناباد، نمادی از پیوند عمیق میان تاریخ، فرهنگ و هنر معاصر ایرانیان است.