هشت سال کاوش در گیرسو؛ روایتی تازه از نخستین شهر سومری

عراق، سرزمینی با پیشینه‌ای کهن و چندلایه، هنوز هم اسرار فراوانی در دل خاک خود پنهان کرده است. بین‌النهرین، گهواره نخستین تمدن‌های بشری، به آرامی پرده از رازهای خود برمی‌دارد. یکی از مهم‌ترین این داستان‌ها در محوطه تاریخی گیرسو در جنوب عراق در حال نوشته شدن است؛ جایی که دکتر سباستین ری، باستان‌شناس و مسئول بخش بین‌النهرین در موزه بریتانیا، به مدت هشت سال سرپرستی یک طرح مشترک میان این موزه و سازمان‌های عراقی را بر عهده داشته است.

موقعیت و ارزش تاریخی گیرسو

گیرسو، که امروزه با نام تلّو نیز شناخته می‌شود، از نخستین شهرهای تمدن سومر در جنوب عراق به شمار می‌رود. این منطقه حدود ۱۵۰ سال پیش و در سال ۱۸۷۷ میلادی، چشم جهانیان را به خود خیره کرد؛ زمانی که برای نخستین بار، وجود تمدن سومر به شکل جدی اثبات شد.

دکتر ری توضیح می‌دهد که پیش از این کشف، آگاهی جهانی از بین‌النهرین عموماً به تمدن‌های آشور و بابل در شمال این کشور محدود بود. اما یافته‌های گیرسو ثابت کرد که تمدنی بسی قدیمی‌تر در جنوب عراق پا گرفته است. این شهر یکی از مراکز مهم مذهبی سومریان بود و به خدای جنگاور آنان، نینگیرسو، تعلق داشت؛ ایزدی که نگهبانی از سرزمین سومر در برابر نیروهای اهریمنی را بر عهده داشت.

بر پایه لوح‌های گلی به خط میخی، این شهر برای بیش از هزار سال، از آغاز هزاره سوم پیش از میلاد، مقصد زیارت مردمان سراسر بین‌النهرین بوده و زائران در قالب مراسم بزرگ دینی به آنجا می‌رفته‌اند.

طرحی فراتر از حفاری

دکتر سباستین ری در سال ۲۰۱۶ به موزه بریتانیا ملحق شد؛ همزمان با موج وسیع نابودی میراث فرهنگی عراق، دولت بریتانیا «صندوق پاسداری از فرهنگ» را بنیان نهاد. هدف این صندوق، یاری رساندن به همتایان عراقی و کمک به ثبت، نگهداری و بازسازی آثار تخریب‌شده بود.

در این چهارچوب، پروژه گیرسو نه فقط یک برنامه باستان‌شناسی، که یک برنامه آموزشی و حفاظتی طراحی شد. این طرح با مشارکت وزارت فرهنگ عراق و اداره کل آثار باستانی این کشور آغاز به کار کرد و محور اصلی آن بر آموزش عملی، توانمندسازی متخصصان محلی و ثبت صدمات واردشده به محوطه‌های تاریخی قرار گرفت.

به گفته ری، انتخاب جنوب عراق برای اجرای این برنامه آموزشی به دلیل وضعیت امنیتی بهتر و امکان حضور کارشناسان خارجی انجام شد.

از حفاری‌های ویرانگر قرن نوزدهم تا پاسداری پایدار در عصر حاضر

محوطه گیرسو نخستین بار در سال ۱۸۷۷ به دست «ارنست دو سارزک»، دیپلمات فرانسوی مقیم بصره، شناسایی شد. کاوش‌هایی که بعدها به نمایندگی موزه لوور تا دهه ۱۹۳۰ ادامه یافت، اگرچه داده‌های ارزشمندی فراهم آورد، اما به دلیل روش‌های ابتدایی و شتابزدگی، خسارات سنگینی به این منطقه وارد کرد.

دکتر ری می‌گوید همین حفاری‌های قدیمی، امروز به یکی از چالش‌های اصلی برای نگهداری از محوطه تبدیل شده و نیاز به بازگشت دوباره به گیرسو را افزایش داده است.

نگرشی همه‌جانبه به میراث فرهنگی

به باور ری، حفاظت از یک محوطه باستانی بدون توجه به مردمان ساکن در اطراف آن ممکن نیست. پروژه گیرسو بر پایه یک نگرش جامع (Holistic) برنامه‌ریزی شده است؛ نگرشی که محوطه را نه صرفاً یک خرابه تاریخی، بلکه بخشی از یک «منظر زنده» می‌بیند.

در این راستا، گفت‌وگو با ریش‌سفیدان قبایل محلی، اهالی روستاهای مجاور، شهرداری‌ها، فعالان حوزه گردشگری و وزارت فرهنگ عراق، بخشی جدایی‌ناپذیر از پروژه بوده است. حاصل این گفت‌وگوها، تنظیم یک «طرح کلان میراث» بود که پاسداری، آموزش و توسعه پایدار را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.

نگهداری فوری از کهن‌ترین سازه‌ها

یکی از اولویت‌های اصلی این طرح، حفاظت اضطراری از بناهایی بود که در آستانه فرو ریختن قرار داشتند. از جمله این سازه‌ها، پلی سنگی است که به گفته پژوهشگران، شاید قدیمی‌ترین پل شناخته‌شده در جهان باشد. همچنین معبدی مهم که به باغ‌های مقدس گیرسو تعلق داشته، اکنون تحت اقدامات گسترده حفاظتی قرار دارد. این برنامه‌های مرمتی در طول هفت سال گذشته ادامه داشته و هنوز به پایان نرسیده است.

آموزش نسل آینده باستان‌شناسان عراقی

بخش قابل توجهی از پروژه گیرسو به آموزش اختصاص یافته است. دانشجویانی از دانشگاه‌های گوناگون عراق، از موصل و کرکوک گرفته تا بغداد، در این محوطه آموزش‌های عملی مرمت و نگهداری می‌بینند. کارمندان اداره کل آثار باستانی عراق نیز در این دوره‌ها شرکت می‌کنند تا دانش و مهارت‌های تخصصی در داخل کشور ارتقا یابد.

یافتن دوباره گذشته؛ تجربه‌ای انسانی و ژرف

دکتر ری درباره حس کشف آثار چهارهزارساله می‌گوید: «این تجربه، فراتر از یک یافته علمی، یک حس انسانی است.» گروه پروژه با تمرکز بر «کاوش‌های نجات‌بخش»، بخش‌هایی از حفاری‌های قدیمی فرانسوی‌ها را دوباره بررسی کرده و بقایای سالم یک نیایشگاه سومری و شمار زیادی از اشیای آیینی را کشف کرده‌اند.

این اشیا، از پیشکش پادشاهان گرفته تا نذورات مردم معمولی، بازتابی از باورها و زندگی روزمره سومریان هستند. به گفته ری، هر بار که چنین شیئی از دل خاک بیرون می‌آید، پیوندی زنده میان امروز و انسان‌هایی برقرار می‌شود که هزاران سال پیش در همین مکان عبادت می‌کردند.

چرا این موضوع اهمیت دارد؟ تحلیل هزینه، امنیت و تصمیم‌گیری مسافران

این پروژه نمونه‌ای عالی از گردشگری باستان‌شناسی مسئولانه است. برای مسافران علاقه‌مند، سفر به مناطق باستانی جنوب عراق مانند گیرسو، در مقایسه با مقاصد پرطرفدارتر، می‌تواند مقرون به صرفه‌تر باشد. نکته کلیدی، وضعیت امنیتی بهبودیافته این مناطق در سال‌های اخیر است که با همکاری نهادهای بین‌المللی و محلی حاصل شده. با این حال، سفر به چنین سایت‌هایی همچنان نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، استفاده از راهنماهای محلی مجاز و احترام کامل به پروتکل‌های حفاظتی است. سرمایه‌گذاری در چنین سفرهایی نه تنها یک تجربه بی‌نظیر فرهنگی، بلکه حمایتی مستقیم از جوامع محلی و تلاش‌های حفاظتی پایدار است.

ارتباط پروژه گیرسو با مخاطب ایرانی؛ چرا برای ما مهم است؟

تمدن سومر، یکی از کهن‌ترین تمدن‌های همسایه ایران باستان، پیوندهای تاریخی و فرهنگی عمیقی با فلات ایران دارد. کشف‌های جدید در گیرسو می‌تواند زوایای تازه‌ای از تعاملات فرهنگی، تجاری و مذهبی میان این دو تمدن بزرگ را روشن کند. برای ایرانیان علاقه‌مند به تاریخ و میراث، این دستاوردها تنها یک خبر باستان‌شناسی نیست، بلکه بخشی از هویت مشترک منطقه‌ای ما را نمایان می‌سازد. آگاهی از چنین پروژه‌های حفاظتی موفق می‌تواند الهام‌بخش نهادهای میراثی ایران برای تعامل بیشتر با پروژه‌های بین‌المللی و به‌کارگیری روش‌های نوین در مرمت و معرفی محوطه‌های تاریخی کشورمان باشد.

درس‌هایی برای مدیران گردشگری ایران؛ نگاهی به آینده

پروژه گیرسو درس‌های ارزشمندی برای فعالان صنعت گردشگری ایران دارد. اولویت دادن به «حفاظت پایدار» به جای «بهره‌برداری کوتاه‌مدت»، کلید ماندگاری جاذبه‌هاست. دوم، ادغام جوامع محلی در تمام مراحل، از برنامه‌ریزی تا بهره‌مندی اقتصادی، تضمین‌کننده موفقیت بلندمدت است. سوم، تبدیل یک سایت تاریخی به یک «منظر زنده» با روایت‌گری جذاب و ایجاد تجربه‌های معنوی-فرهنگی برای بازدیدکننده، به جای نمایش صرف آثار، می‌تواند گردشگری میراث را متحول کند. سرمایه‌گذاری روی آموزش نیروهای متخصص داخلی و همکاری با نهادهای علمی معتبر جهانی، راهی است که ایران نیز می‌تواند برای احیای شکوه محوطه‌های باستانی خود مانند شوش، تخت جمشید یا پاسارگاد در پیش بگیرد.