زیگورات جهانی چغازنبیل؛ نیازمند تامین اعتبار کلان برای کاوش و نگهداری

بر اساس گزارش منتشر شده، دشت خاکی خوزستان، در نزدیکی محوطه باستانی چغازنبیل، آوای تاریخ را در خود جای داده است. دیوارهای گلی هزاران ساله، سکوت یک نیایشگاه کهن را حفظ کرده‌اند. این مکان که در گذشته دوراونتاش نام داشت، یک شهر مذهبی و تشریفاتی بوده و زیگورات عظیم آن همچنان به عنوان یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری دنیای باستان شناخته می‌شود. با این وجود، اقدامات پژوهشی و حفاظتی در این منطقه با عظمت تاریخی آن همگام نبوده است.

شهری آیینی با پیشینه‌ای طولانی

این محوطه در اصل شهری ایلامی به نام دورالاونتاش بوده که حدود ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد به دستور پادشاه ایلام، اونتاش‌نپیریشاه، بنا نهاده شد و به یک پرستشگاه و زیگورات بزرگ اختصاص داشت. این سازه یکی از بزرگ‌ترین زیگورات‌های به جا مانده از تمدن ایلام است و در سال ۱۹۷۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و همچنان مهم‌ترین اثر تاریخی ایران در این فهرست محسوب می‌شود.

در ساخت این بنا از خشت خام و آجرهای رنگی لعاب‌دار استفاده شده و طرح معماری آن از سنت‌های بین‌النهرینی الهام گرفته، اما شکل، مفهوم و کارکرد مذهبی آن کاملا ویژه و منحصربه‌فرد است.

عرصه‌ای وسیع با دیوارهای تو در تو

این شهر باستانی با سه دیوار متحدالمرکز محصور شده که دیوار بیرونی آن حدود ۴۵۰ هکتار وسعت دارد. تمامی عرصه این محوطه تاریخی اخیرا به طور رسمی سند خورده و به نام سازمان میراث فرهنگی ثبت شده است؛ اقدامی که در میان آثار جهانی ایران کمتر دیده می‌شود.

مدیر پایگاه این مجموعه بیان می‌کند که این شهر هرگز برای سکونت روزمره طراحی نشده بود و عملکرد اصلی آن تشریفاتی و مذهبی بوده است.

زیگورات؛ نماد معماری و حریم مقدس

پس از گذر از دیوار دوم، به محدوده مقدس می‌رسیم؛ جایی که پرستشگاه‌های متعدد آن نشان‌دهنده تنوع باورهای مذهبی در دوره ایلامی است. در قلب این محدوده، زیگورات قرار دارد که مهم‌ترین سازه باقی‌مانده از شهر محسوب می‌شود.

زیگورات اصلی دارای پنج اشکوب بوده، اما امروزه بخش عمده‌ای از آن فرو ریخته و تنها قسمت‌هایی از طبقات پایینی آن پابرجاست.

این بنا چهار دروازه دارد که تنها دروازه جنوب غربی امکان دسترسی نسبی به طبقات بالاتر را فراهم می‌کرده و دیگر ورودی‌ها فقط تا سکوی طبقه دوم ادامه داشته‌اند؛ موضوعی که مفهوم حریم و قداست آیینی را در معماری نشان می‌دهد.

مهندسی آب و نمادهای مذهبی در دل تاریخ

یکی از شگفتی‌های این مجموعه، سامانه جمع‌آوری و هدایت آب باران است: ایلامی‌ها با طراحی پلکان‌ها و آبراهه‌هایی در درون دیوار که با لوله‌های سفالی به هم وصل بوده‌اند، آب باران را از بالای سازه به خمره‌های سفالی در پایین هدایت می‌کردند؛ جایی که آب در مراسم مذهبی ارزش بسیاری داشت و به عنوان آب مقدس استفاده می‌شد. بخشی از این خمره‌ها به موزه‌های ملی انتقال یافته و بقایای شکسته آنها هنوز در محوطه قابل مشاهده است.

کاوش، تحقیق و موانع پیش رو

اگرچه این محوطه در زمره آثار شناخته شده جهانی قرار دارد، اما کاوش‌های علمی و پژوهش‌های باستان‌شناسی مستمر تاکنون در بخش‌های گسترده آن انجام نشده است. تنها فعالیت‌های گسترده حفاری توسط رومن گیرشمن، باستان‌شناس فرانسوی، در فاصله سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۲ میلادی صورت گرفت و بخش زیادی از شهر در این کاوش‌ها شناسایی شد.

به گفته مدیر پایگاه، تلاش برای یافتن دروازه‌های دیوار سوم و گشودن لایه‌های ناشناخته شهر ادامه دارد، اما کمبود بودجه کافی و توقف قراردادهای بین‌المللی، پیشرفت این پروژه‌ها را کند کرده است. همکاری‌هایی با دانشگاه‌های خارجی در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی انجام شده بود، اما با پایان یافتن مدت این تفاهم‌نامه‌ها متوقف شده و اکنون ادامه آنها در گرو فراهم آوردن بسترهای پژوهشی و مالی است.

نگهداری و بازسازی؛ برای پایداری نسبی در برابر آسیب‌ها

چغازنبیل در دهه‌های گذشته پروژه‌های مرمتی متعددی را پشت سر گذاشته؛ از جمله بازسازی پرستشگاه‌های کوچک و بخش‌هایی از زیگورات مطابق با معیارهای جهانی حفاظت از بناهای خشتی.

این پروژه‌ها با هدف حفظ اصالت مصالح و شکل سازه انجام شده‌اند و تاکنون توانسته‌اند از نابودی بیشتر جلوگیری کنند. با این حال، کارشناسان معتقدند مرمت و حفاظت نیازمند تداوم و تعمیق اقدامات فنی و علمی است.

اعتبار مالی؛ چالش اصلی حفاظت و اکتشاف

بر اساس اعلام مدیر پایگاه، منابع مالی کنونی برای نگهداری از این محوطه که بیش از ۴۵۰ هکتار وسعت دارد، بسیار ناچیز است و سالانه تنها بودجه‌ای در حد چند صد میلیون تومان دریافت می‌شود؛ رقمی که برای حفاظت از یک اثر جهانی کافی نیست.

او تاکید می‌کند که برای حفاظت جامع، انجام پژوهش‌های اکتشافی و کاوش علمی، ایجاد زیرساخت‌های حفاظتی و تامین نیروی انسانی آموزش دیده جهت مرمت، باید حداقل ۲۰ میلیارد تومان اعتبار تخصیص یابد تا پروژه‌ها در مقیاس لازم اجرایی شوند.

تامین چنین بودجه‌ای نه تنها از جنبه علمی دارای اهمیت است، بلکه می‌تواند همکاری‌های بین‌المللی را نیز تقویت کرده و مدیریت این میراث جهانی را در سطح استانداردهای جهانی ممکن سازد.

میراثی جهانی با دشواری‌های داخلی

امروز چغازنبیل همچنان یکی از گران‌بهاترین آثار تمدن ایلامی در جهان باقی مانده است؛ بنایی که کاوش کامل آن می‌تواند برای سال‌ها بر دانش باستان‌شناسی و تاریخ منطقه بیفزاید. اما برای این کار، هم منابع مالی و هم اقدامات گسترده علمی ضروری هستند. این مجموعه میراث جهانی، پیش از آنکه لایه‌های پنهانش برای همیشه از بین بروند، نیازمند توجه و سرمایه‌گذاری واقعی است.