تهدیدها و تدابیر بازار گردشگری سلامت ایران

انسان همواره با انواع بیماری دست و پنجه نرم می‌کند و برای درمان آن معمولا به جستجوی حاذق‌ترین پزشکان و بهترین امکانات می‌پردازد. این امر، طبابت را به یکی از باارزش‌ترین مشاغل در ابعاد اجتماعی و اقتصادی تبدیل کرده است. علاوه بر بیماری، در سال‌های اخیر و با بروز تحولات در بخش خدمات زیبایی و تندرستی، انواع تازه‌ای از خدمات پزشکی نیز رونق بسیار زیادی پیدا کرده است.

کشور ما از گذشته‌های دور، به دلیل بهره‌مندی از پزشکان چیره‌دست و صاحب‌نام همچون بوعلی سینا، پروفسور سمیعی، پروفسور خدادوست و ده‌ها پزشک دیگر، هم قطب و مرجع علمی علوم پزشکی محسوب شده و هم التیام‌بخش دردهای بیماران بوده است. انجام سفر برای دریافت خدمات پزشکی و سلامت که از آن به عنوان گردشگری سلامت (Health Tourism) یاد می‌شود، یکی از انواع گردشگری است که علاوه بر کسب‌وکارهای تخصصی پزشکی، زنجیره‌ای از کسب‌وکارهای دیگر نظیر حمل‌ونقل، پذیرایی، سوغات و... را نیز رونق بخشیده و با ایجاد رقابت در بخش درمان، سطح کیفی و کمی خدمات و تجهیزات پزشکی را به شکل چشمگیری ارتقا می‌بخشد.

ارزش گردشگری سلامت در سال ۲۰۲۰ به ۵۴.۴ میلیارد دلار رسید و پیش‌بینی می‌شود که این رقم تا سال ۲۰۲۷ به بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار افزایش یابد. گرچه در سال‌های اخیر و با شیوع ویروس کرونا، اهداف پیش‌بینی‌شده محقق نشد، اما انتظار می‌رود بازار گردشگری سلامت به شدت افزایش یابد. نکته جالب توجه این است که یکی از معدود محصولات گردشگری که در مواجهه با ویروس کرونا کمتر با محدودیت مواجه شد، گردشگری سلامت بوده است.

معمولا بیشترین میزان سفر در انواع گردشگری، در کشورهای همسایه اتفاق می‌افتد. کشور ما نیز بیشترین پذیرش گردشگران سلامت را از کشورهای همسایه خود، مانند عراق، آذربایجان و کشورهای حوزه خلیج فارس دارد. برخورداری از کادر درمان مجرب و هزینه خدمات مناسب، متاثر از برابری ارزش ریال در برابر دلار، ایران را به یکی از مقاصد جذاب گردشگری سلامت در منطقه مبدل ساخته است.

با این حال، تجربه نشان داده است که به دلیل فقدان مدیریت یکپارچه و وجود تعارض منافع در دستگاه‌های متولی گردشگری و سلامت، یعنی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، عدم فعالیت شبکه تورگردانان قدرتمند و صاحب‌تجربه در بازار گردشگری سلامت، فقدان راهنمایان گردشگری تخصصی سلامت و همچنین فعالیت افسارگسیخته دلالان در کسب‌وکارهای مرتبط با این حوزه (از رانندگان گرفته تا منشی برخی پزشکان)، هزینه‌های غیرواقعی و بالا رفتن نرخ خدمات، همواره پاشنه آشیل ایجاد نارضایتی در میان گردشگران سلامت بوده است.

در گذشته، با ارتقای ارزش پول ملی، شاهد بالا رفتن هزینه‌ها برای گردشگران خارجی و تغییر مقصد آنها به سایر کشورها، به‌ویژه ترکیه بوده‌ایم. از طرفی دیگر، یکی دیگر از تهدیدهای جدی بازار گردشگری سلامت ایران، مهاجرت، سرمایه‌گذاری و انتقال دانش برخی از پزشکان حاذق به جوامع بازار هدف است که متاسفانه تداوم این امر، صدمات جبران‌ناپذیری به این بازار وارد خواهد کرد. آنچه بر بازار جهانی فرش و زعفران آمد، در حوزه سلامت نیز دور از انتظار نخواهد بود.

بر این اساس، برای حفظ شرایط بازار موجود و گسترش آن، علاوه بر لزوم ورود تورگردانان حرفه‌ای به این بازار باارزش و استفاده از متدولوژی‌های نوین بازاریابی، دولت نیز به‌عنوان سیاست‌گذار باید با اعمال مدیریت یکپارچه در موضوعات کلان اقتصادی و با هدف تأمین منافع عمومی، از بروز کوچک‌ترین ناهماهنگی در بین دستگاه‌های متولی پرهیز کند. همچنین، دولت باید با ایجاد فضای باز کسب‌وکار، شرایط را برای ساماندهی شبکه فعالان این حوزه تسهیل کند و بدون ایجاد خدشه به منافع بازیگران موجود، از بروز رفتارهای غیرحرفه‌ای دلالان جلوگیری کند. علاوه بر این، سازوکارهای مناسبی برای تسهیل سرمایه‌گذاری علاقه‌مندان، به‌ویژه پزشکان، در داخل کشور فراهم شود تا از خروج سرمایه‌های انسانی و اقتصادی جلوگیری گردد.