میزگرد واکاوی چالش های تورگردانان در بحران جنگ

تیر خلاص بر پیکر نیمه‌جان گردشگری

نشست تحلیلی-تخصصی بررسی ابعاد بحران‌های پی‌درپی صنعت گردشگری با حضور فعالان ارشد بخش خصوصی برگزار شد و طی آن، کارشناسان ابعاد ناشنیده و چالش‌های زیست‌بوم تورگردانی از پاندمی کرونا تا سایه جنگ را تشریح کردند.

به گزارش سفرنویسان، بیست‌وپنجمین ماه از ایست کامل گردشگری ورودی در حالی سپری می‌شود که نشستی تخصصی با حضور چهره‌های شاخص بخش خصوصی، هتلداری و صنعت تورگردانی برای بررسی زنجیره بحران‌های اخیر برگزار شد. در این نشست، فعالان این عرصه اعلام کردند آمارها از تعلیق یا تعطیلی نزدیک به ۶۰۰۰ دفتر خدمات مسافرتی و مهاجرت یا تغییر شغل بیش از ۶۰ هزار نیروی متخصص حکایت دارد؛ خسارتی جبران‌ناپذیر که به معنای از دست رفتن بیش از ۸۵ درصد از توان عملیاتی و اجرایی شبکه تورگردانی کشور است.

ابعاد آسیب‌پذیری ساختاری و پیامدهای انباشت بحران

دکتر امیرپویان رفیعی‌شاد، انجمن صنفی کار فرمایی دفاتر سفر و گردشگری استان تهران و پیشکسوت صنعت تورگردانی، با اشاره به پیشینه آسیب‌پذیری این صنعت اعلام کرد که تحلیل داده‌های پیشابرجام تا پسابرجام نشان می‌دهد گردشگری ایران حتی پیش از کرونا نیز نسبت به متغیرهای بیرونی بسیار آسیب‌پذیر شده بود. او تشریح کرد که اعلام رسمی شیوع کووید-۱۹ در اسفند ۹۸ دقیقاً در پیک پیش‌فروش نوروزی، سنگین‌ترین شوک ناگهانی را وارد کرد، اما دفاتر خدمات مسافرتی با عودت مبالغ مسافران و تحمل زیان‌های سنگین مالی، اعتبار حرفه‌ای صنف را صیانت کردند.

رفیعی‌شاد درباره تغییر پارادایم سفر افزود کرونا الگوی سفرهای گروهی بزرگ را به سفرهای خُرد، تورهای انفرادی و طبیعت‌گردی با خودروی شخصی تبدیل کرد و عدم تدوین به موقع استانداردها باعث رشد تورهای بدون شناسنامه شد. وی با تاکید بر غیرقابل ذخیره‌سازی بودن خدمات مسافرتی، اظهار داشت توقف فعالیت ۶ هزار دفتر حاصل جبر شرایط و صفر شدن تقاضاست. او همچنین نسبت به ریزش سرمایه انسانی هشدار داد و گفت هزینه‌های جاری کمرشکن باعث تعدیل نیرو شده و متخصصانی که از این صنف خارج می‌شوند، دیگر تمایلی به بازگشت ندارند. رفیعی‌شاد در پایان از مدیریت غیرتخصصی دولتی انتقاد کرد و گفت برعکس کشورهایی مانند ترکیه یا قطر، مدیران دولتی در ایران همواره از وزارتخانه‌های غیرمرتبط می‌آیند و دوره کارورزی خود را در این صنعت سپری می‌کنند.

لزوم تغییر شیوه‌های مدیریت بحران و مهار فرار سرمایه انسانی

مصطفی سروی، نایب‌رئیس جامعه تورگردانان ایران، با انتقاد از غافلگیری مسئولان در بحران‌های ژئوپلیتیکی بیان کرد که در این‌گونه مخاطرات باید پروتکل‌های پدافند غیرعامل اقتصادی از پیش آماده می‌شد، چرا که عدم عارضه‌یابی دقیق، امکان درمان را سلب کرده است. او با اشاره به کسری بودجه دولت، مطالبات نقدی و بخشودگی‌های مطلق مالیاتی را غیرواقع‌بینانه دانست و تاکید کرد مسئله اصلی، اصلاح شیوه‌های مدیریت بحران و الگوبرداری از تجارب موفق جهانی نظیر مصر و روسیه است.

سروی متولیان دولتی را متهم کرد که به جای مهار خونریزی اصلی—یعنی فرار و کوچ سرمایه انسانی متخصص—مشغول جراحی‌های سطحی و حاشیه‌ای هستند. او راهکار عبور از رکود را شبکه‌سازی فروش داخلی دانست و تشریح کرد هتل‌ها نباید برای پوشش هزینه‌ها به تک‌فروشی افتاده و آژانس‌ها را حذف کنند. نایب‌رئیس جامعه تورگردانان پیشنهاد کرد دولت به جای یارانه نقدی، سوبسیدهای غیرنقدی و کالایی مانند ارزاق و انرژی در اختیار تاسیسات گردشگری بگذارد تا نرخ تمام‌شده تور کاهش یابد. وی همچنین بر ضرورت قیمت‌گذاری تهاجمی و ارائه تخفیف‌های ویژه تا ۷۰ درصد برای جذب بازارهای هدف منطقه‌ای تاکید کرد.

قطعی ارتباطات، انجماد نقدینگی و فشارهای مضاعف حاکمیتی

نورالدین رهبری، مدیرعامل شرکت خدمات مسافرتی علاءالدین تراول، با اشاره به انباشت بحران‌های متوالی از سال ۹۸ تا درگیری‌های ژئوپلیتیکی سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، اعلام کرد که قطعی اینترنت در اوج تکانه‌ها، بزرگ‌ترین مانع ساختاری است و توان پشتیبانی از مسافران در فرودگاه‌ها و تسویه‌حساب‌های بین‌المللی را کاملاً سلب می‌کند. او خبر داد رفتار مصرف‌کننده تغییر یافته و اولویت اصلی مشتریان از قیمت و کیفیت، به شفافیت شرایط کنسلی و نحوه استرداد وجوه منتقل شده است.

رهبری چهار چالش اصلی دفاتر را انجماد نقدینگی نزد تامین‌کنندگان خارجی، ریزش نیروهای متخصص، نبود متولی واحد و فقدان بسترهای حقوقی انعطاف‌پذیر عنوان کرد. او از فشارهای مضاعف نهادهای حاکمیتی انتقاد کرد و افزود سازمان تامین اجتماعی در شرایط قطعی اینترنت اقدام به صدور جریمه برای کارفرمایان می‌کند و پرداخت بیمه بیکاری پرسنل نیز با تاخیر مواجه می‌شود. مدیرعامل علاءالدین تراول در پایان، ایجاد یک «ستاد ویژه و فرابخشی مدیریت بحران گردشگری» با اختیارات فرابخشی برای مصوبات لازم‌الاجرا به بانک‌ها، امور مالیاتی، بیمه و ایرلاین‌ها را خواستار شد.

غفلت از روابط عمومی بحران و ضرورت ایجاد اراده کلان حاکمیتی

هومر برقانی، مدیرعامل شرکت اچ‌پی‌آرلند و متخصص روابط عمومی و بازاریابی گردشگری، تصریح کرد تا زمانی که حاکمیت، گردشگری را به عنوان یک صنعت مستقل و پیشران اقتصادی نپذیرد، هیچ توسعه و ریل‌گذاری اتفاق نخواهد افتاد. او با اشاره به اینکه بیش از ۹۰ درصد دفاتر مسافرتی با چرخه گردشگری خروجی زنده هستند، تاکید کرد نباید با نگاه‌های تقلیلی بخشی از این زنجیره را نادیده گرفت.

برقانی از نبود دپارتمان‌های پژوهشی برای حمایت از کسب‌وکارهای خرد و متوسط و فقدان مرکز عملیات بحران در وزارت میراث فرهنگی انتقاد کرد و یادآور شد کشورهایی مانند قطر و امارات با تعریف برنامه‌های جامع، جذب مشاوران بین‌المللی و اعطای بن‌های تخفیفی در زمان رکود موفق عمل کرده‌اند. او پیشنهاد داد ارائه معافیت‌های مالیاتی به دفاتر مشروط به الزام آن‌ها به آموزش و ارتقای استاندارد نیروهای متخصص شود. برقانی در نهایت دوران سکوت بازار را فرصتی طلایی برای بازآفرینی زیرساخت‌ها، هوشمندسازی و آموزش پرسنل جهت آمادگی در دوران پسابحران خواند.

انتقاد از ساختارهای غیرتخصصی و فشارهای نهادهای موازی‌کار

محمدرضا تهرانی، مدیرکل هتل آتانا و فعال ارشد هتلداری، با انتقاد شدید از نبود شایسته‌سالاری در انتصابات اظهار داشت استراتژی حاکمیت در گردشگری هیچ‌گاه بر «توسعه» استوار نبوده، بلکه صرفاً بر «دست‌وپا زدن برای بقا» تنظیم شده است. او افزود عدم توانایی در پیش‌بینی آینده و ناامنی اقتصادی باعث شده رفتارهای محافظه‌کارانه و انباشت ثروت جایگزین ارزش‌آفرینی شود.

تهرانی تشریح کرد یک فعال هتلداری در ایران به جای تمرکز بر مهمان‌نوازی و ارتقای کیفیت، مجبور است به‌طور هم‌زمان به ده‌ها نهاد نظارتی موازی‌کار از جمله شهرداری، بهداشت، اداره کار، فراجا، اماکن و فتا پاسخ دهد. او تاکید کرد استمرار بحران‌ها از سال ۹۸ امکان برنامه‌ریزی میان‌مدت و بلندمدت را از صنف سلب کرده است. تهرانی در پایان خاطرنشان ساخت بخش عمده‌ای از عوامل فروپاشی صنعت خارج از کنترل بخش خصوصی است و تا زمانی که نگاه بالادستی از کنترل‌گری به توسعه پایدار و اعتمادسازی تغییر نکند، تلاش‌های بخش خصوصی بی‌نتیجه خواهد بود.

به عنوان خروجی‌ها و جمع‌بندی این نشست برای راهکارهای برون‌رفت از انسداد موجود، می‌توان مواردی را به شرح زیر برشمرد:

• تشکیل ستاد فرابخشی مدیریت بحران: ایجاد یک ستاد ملی و فرابخشی مدیریت بحران گردشگری با اختیارات ویژه مصوب جهت تعلیق جریمه‌ها و مطالبات بیمه‌ای، مالیاتی و بانکی در زمان وقوع تکانه‌ها.

• تغییر پارادایم حمایت‌های دولتی: اصلاح الگوی حمایتی دولت از پرداخت یارانه‌های نقدی به سمت اعطای سوبسیدهای غیرنقدی شامل تامین ارزاق، حامل‌های انرژی، سوخت و تخفیف‌های خدماتی برای کاهش هزینه‌های سربار تاسیسات گردشگری.

• تقویت شبکه‌سازی فروش داخلی: تمرکز هتل‌ها و مراکز اقامتی بر شبکه‌سازی جامع فروش با دفاتر خدمات مسافرتی به جای حذف واسطه‌ها و تک‌فروشی خدمات جهت حفظ چرخه مالی صنف.

• اهرم‌سازی معافیت‌های مالیاتی برای حفظ سرمایه انسانی: مشروط‌سازی اعطای هرگونه معافیت مالیاتی به فعالان بخش خصوصی در قبال تعهد آن‌ها به آموزش مستمر، ارتقای استانداردها و نگه‌داشت بدنه کارشناسی و نیروهای متخصص.

• پیاده‌سازی استراتژی قیمت‌گذاری تهاجمی: اتخاذ سیاست قیمت‌گذاری رقابتی و اعطای تخفیف‌های ویژه تا سقف ۷۰ درصد برای احیای تقاضا و جذب بازارهای هدف منطقه‌ای که ارزیابی ریسک پایین‌تری دارند.

مشروح این میزگرد را در شماره 15 مجله تخصصی_تحلیلی سفرنویسان ویژه نامه صنعت گردشگری و بحران جنگ مطالعه بفرمائید.