ثبت معماری سنتی چادرنشینان آسیای میانه در فهرست یونسکو

بر اساس گزارشی که از خبرگزاری ایلنا منتشر شده، شیوه ساخت چادرهای سنتی موسوم به یورت، یک میراث فرهنگی پویا و مشترک میان ملل آسیای مرکزی به شمار می‌رود. این سبک معماری که شیوه زندگی عشایری را شکل داده، در منطقه ترکمن‌صحرای استان گلستان نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و هنوز هم در مراسم و آیین‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. پرونده ثبت این میراث امسال با مشارکت کشورهای ازبکستان، قزاقستان و قرقیزستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسید. این در حالی است که ایران نیز می‌توانست با پیوستن به این پرونده مشترک، بر ریشه‌های تاریخی این معماری در خاک خود تأکید کند.

در جریان بیستمین نشست کمیته بین‌دولتی یونسکو در پایتخت هند، ساز زهی قوبیز و همینطور معماری یورت، با درخواست مشترک سه کشور یادشده، در فهرست میراث ناملموس جهانی قرار گرفتند. سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد در این باره هشدار داده که بخش‌هایی از این میراث به دلیل کاهش شمار استادکاران مجرب، در معرض خطر جدی قرار دارند.

یورت؛ سرپناهی که سبک زندگی عشایری را تعریف کرد

برای مردمان کوچ‌رو و نیمه‌کوچ‌رو آسیای مرکزی، از جمله اقوام قره‌قالپاق، قزاق و قرقیز، چادر یورت تا پایان سده نوزدهم میلادی، شکل اصلی مسکن بود. در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ میلادی، استفاده از این چادرها عمدتاً در میان دامداران و در کوچ‌های فصلی تداوم یافت.

در گذشته، این سازه بار معنایی اجتماعی عمیقی داشت. از یک جوان که قصد تشکیل خانواده داشت، انتظار می‌رفت که یک یورت آماده کند. در میان برخی قبایل ترک تبار قدیمی مانند کارلوک و کیپچاک، خانواده عروس به خواستگاری که چادر نداشت، پاسخ مثبت نمی‌دادند. یورت‌های مخصوص جشن عروسی با نمدی به رنگ سفید پوشانده می‌شد و چادرهای معمولی و روزمره، که به آنها «کارا اوی» می‌گفتند، از مواد تیره‌تر ساخته می‌شدند.

در سرتاسر این منطقه، یورت نماد تداوم و پیوند ناگسستنی با زمین محسوب می‌شد. برای بسیاری از این جوامع، فضای درون چادر، جهان کوچکی از نظم بود و آنچه در بیرون از دیواره‌های نمدی آن قرار داشت، جهان بزرگ‌تر را نمایندگی می‌کرد.

در ازبکستان، این چادرها هنوز هم بخشی از زندگی فرهنگی در مناطق قره‌قالپاقستان، سرخان‌دریا، نوایی و دیگر نواحی به حساب می‌آیند. آن‌ها همچنان در فصل تابستان در کنار منابع آب یا زیر سایه درختان برپا می‌شوند و برای گردش بهتر هوا، لایه‌های نمدی دیواره‌هایشان کنار زده می‌شود.

شهر چیم‌بای هنوز هم یکی از معدود کانون‌های حفظ صنایع دستی سنتی است؛ جایی که کارگاه‌ها، فنون ساخت یورت را در کنار مهارت‌هایی مانند رودوزی و تولید منسوجات دیگر زنده نگه داشته‌اند. اگرچه خود صنعتگران کمتر از واژه «میراث» استفاده می‌کنند، اما مهارت‌های آن‌ها دقیقاً همان چیزی است که یونسکو قصد حفاظت از آن را دارد.

امروزه یورت‌ها کمتر به عنوان خانه‌ای برای زندگی روزمره کاربرد دارند و بیشتر به فضاهایی فرهنگی تبدیل شده‌اند؛ مکان‌هایی که بازدیدکنندگان می‌خواهند سنت‌های زندگی عشایری را به طور ملموس تجربه کنند. یکی از صاحبان اقامتگاه‌های بوم‌گردی در نوایی می‌گوید این سازه‌های نمدی اصیل، پیوندی نادر با گذشته برقرار می‌کنند. او می‌گوید: «یورت‌های ما از نمد طبیعی ساخته شده، همان ماده‌ای که به طور سنتی در خانه‌های کوچ‌نشینان به کار می‌رفته. دیوارها قابلیت تنفس دارند و هوا از آن‌ها عبور می‌کند و فضای داخلی را خنک نگه می‌دارد.»

او از افزایش استقبال گردشگران خبر می‌دهد و می‌افزاید: «گردشگران زیادی به ویژه از کشورهای آلمان، فرانسه و ایتالیا می‌بینیم. آن‌ها می‌خواهند خودشان این فضا را از نزدیک حس کنند، نه اینکه صرفاً درباره آن مطالعه کرده باشند.»

اهمیت ثبت جهانی یونسکو در زمان حاضر

این ثبت بین‌المللی، هم عمق فرهنگی این سنت‌ها و هم ضرورت فوری حفظ و نگهداری از آن‌ها را برجسته می‌سازد.

رئیس یک موزه هنری دولتی در نوکوس می‌گوید این نخستین باری است که یک عنصر فرهنگی از منطقه قره‌قالپاقستان در فهرست میراث ناملموس یونسکو جای می‌گیرد و همچنین اولین مورد از ازبکستان است که در فهرست نیازمند پاسداری فوری ثبت می‌شود. دانشی که قرن‌ها دوام آورده، اکنون به گروه محدودی از استادکاران وابسته است و در محیط اجتماعی به سرعت در حال تغییر، آسیب‌پذیر شده است.

یکی از مقامات ارشد دولت ازبکستان نیز در پیام خود در شبکه‌های اجتماعی نوشته است: این ثبت بر پیوند عمیق و تداومی که نسل‌های مختلف را به هم متصل می‌کند، تأکید دارد. این رویداد، عمق سنت‌های ما، استحکام میراث معنوی و ارتباط مستمر میان گذشتگان و آیندگان را نشان می‌دهد.

در سراسر آسیای مرکزی، این اقدام به عنوان به رسمیت شناختن زنجیره‌ای زنده از دانش و مهارت دیده می‌شود. حتی با دگرگونی شیوه‌های زندگی امروزی، ساز قوبیز و چادر یورت همچنان به عنوان نمادهای هویت فرهنگی در منطقه پابرجا هستند؛ هویتی که با تکیه بر اجتماعاتی که هنوز آن‌ها را گرامی می‌دارند و به نسل بعد منتقل می‌کنند، زنده مانده است.